Lào Cai hội tụ của những tiểu vùng khí hậu đặc thù và hệ sinh thái đa dạng bậc nhất miền Bắc. Những cứ liệu khoa học đã minh chứng cho sự ưu đãi của thiên nhiên khi toàn tỉnh sở hữu khoảng 850 loài cây dược liệu. Đặc biệt, tại dãy Hoàng Liên, nhiều loài dược liệu quý hiếm nằm trong Sách Đỏ Việt Nam và hơn 60 loài có giá trị kinh tế cao đang sinh trưởng mạnh mẽ.
Chính sự phong phú này đã đưa Lào Cai trở thành 1 trong 8 vùng dược liệu trọng điểm quốc gia theo quy hoạch của Trung ương. Tuy nhiên, ngành dược liệu địa phương thời gian qua vẫn tồn tại những điểm nghẽn: sản xuất còn phân tán, nguồn giống chưa chuẩn hóa, mối liên kết giữa “4 nhà” còn chưa chặt chẽ và chế biến sâu chiếm tỷ trọng thấp. Điều này dẫn đến tình trạng giá trị gia tăng chưa tương xứng với kỳ vọng.
Trước yêu cầu cấp thiết về định hình lại hướng phát triển, Nghị quyết số 48-NQ/TU đã được ban hành, xác định dược liệu là ngành hàng chủ lực, là trụ cột của nền nông - lâm nghiệp xanh. Điều này thể hiện quyết tâm chính trị của Đảng bộ tỉnh trong thay đổi tư duy từ sản xuất nông nghiệp sang kinh tế nông nghiệp. Mục tiêu đặt ra là chuyển mạnh từ canh tác nhỏ, tự phát sang sản xuất hàng hóa tập trung, quy mô lớn, lấy chất lượng và công nghệ chế biến làm thước đo giá trị.
Hiện, toàn tỉnh có 6.555 ha dược liệu, cho sản lượng khoảng 30.200 tấn mỗi năm. Điểm sáng lớn nhất là mô hình phát triển dược liệu dưới tán rừng đang mở ra hướng sinh kế bền vững cho đồng bào dân tộc thiểu số. Không chỉ dừng lại ở việc khai thác tự nhiên, Lào Cai đã chủ động chuẩn hóa quy trình sản xuất.
Đến nay, 9 loại cây dược liệu đã đạt chứng nhận GACP-WHO (thực hành tốt nuôi trồng và thu hái cây thuốc theo khuyến cáo của Tổ chức Y tế Thế giới). Các thương hiệu như quế Văn Yên, atiso Sa Pa đã được bảo hộ chỉ dẫn địa lý, cùng với đó là 56 sản phẩm dược liệu và 33 sản phẩm từ quế đạt chứng nhận OCOP từ 3 sao trở lên, khẳng định vị thế trên thị trường.
Để giải quyết bài toán nguồn giống - “gốc rễ” của chất lượng dược liệu, tỉnh đã hình thành mạng lưới nghiên cứu và sản xuất giống bài bản. Trại nghiên cứu cây thuốc Sa Pa thuộc Viện Dược liệu cùng hệ thống vườn ươm của các doanh nghiệp, hợp tác xã đang đảm bảo cung ứng nguồn giống chất lượng cao.
Điển hình như cây quế, mỗi năm, tỉnh chủ động được khoảng 104 triệu cây giống, đủ sức đáp ứng nhu cầu mở rộng diện tích bền vững. Sự tham gia của các doanh nghiệp đầu tàu như Công ty TNHH MTV Traphaco Sa Pa, Công ty Sapanapro hay Công ty Cổ phần Dược liệu và Thực phẩm Yên Bái đã bắt đầu hình thành nên các chuỗi giá trị khép kín.
Tại Sa Pa, mô hình liên kết của Công ty TNHH MTV Traphaco Sa Pa với khoảng 300 hộ dân đã tạo thu nhập ổn định của người trồng atiso, đạt doanh thu hơn 70 tỷ đồng vào năm 2025. Đây là minh chứng sống động cho hiệu quả của gắn kết giữa doanh nghiệp và nông dân.
Dù vậy, dư địa phát triển vẫn còn rất lớn. Theo lộ trình của Nghị quyết 48-NQ/TU, đến năm 2030, Lào Cai phấn đấu nâng diện tích dược liệu lên trên 8.500 ha, sản lượng đạt 40.000 tấn. Mục tiêu doanh thu sau chế biến đạt trên 2.000 tỷ đồng mỗi năm - tăng gấp đôi so với năm 2025.
Để hiện thực hóa con số này, năm 2026, tỉnh sẽ khởi động hai dự án quy mô lớn nhằm hoàn thiện chuỗi liên kết từ khâu chọn giống đến tiêu thụ. Bài toán chế biến cũng được tính toán kỹ lưỡng với kế hoạch xây dựng ít nhất 6 cơ sở chế biến mới, đảm bảo 50% sản lượng được chế biến sâu thông qua các nhà máy tinh dầu, nhà máy chiết xuất công nghệ cao.
Ông Trần Minh Sáng - Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh khẳng định: Thực hiện Chiến lược quốc gia phát triển dược liệu Việt Nam đến năm 2030, tầm nhìn 2045, Lào Cai xác định phát triển dược liệu là ngành kinh tế xanh, có giá trị gia tăng cao, gắn với du lịch, văn hóa và y học cổ truyền, hướng tới trở thành vùng dược liệu trọng điểm của cả nước.
Một trong những điểm mới mang tính đột phá trong chiến lược dài hạn là xây dựng Bảo tàng Dược liệu tỉnh Lào Cai ứng dụng công nghệ số. Đây sẽ không chỉ là nơi lưu giữ nguồn gen quý hiếm, phục vụ nghiên cứu khoa học mà còn là điểm đến du lịch sinh thái, lan tỏa tri thức y học cổ truyền dân tộc.
Thu hút đầu tư vào các loại dược liệu quý đặc hữu như sâm Ngọc Linh, sâm Lai Châu, tam thất, lan kim tuyến..., dưới tán rừng tự nhiên được coi là hướng đi “nhất cử lưỡng tiện”, vừa bảo vệ tài nguyên rừng, vừa mang lại giá trị kinh tế đặc biệt cao.
Tuy nhiên, từ định hướng đến thực tiễn vẫn còn nhiều việc phải làm. Tại các địa bàn như Púng Luông, Văn Chấn hay Mù Cang Chải, dù đã có các mô hình trồng kiệu, húng quế, sả, cỏ ngọt... nhưng quy mô còn nhỏ, công nghệ sơ chế tại các doanh nghiệp chủ yếu dừng lại ở mức độ sấy khô đơn giản. Điều này đòi hỏi các cấp chính quyền cần quyết liệt hơn trong rà soát quỹ đất, bố trí nguồn lực đầu tư hạ tầng và đặc biệt là cơ chế “đặt hàng” các nhà khoa học để xây dựng bộ nhận diện thương hiệu chuẩn cho dược liệu Lào Cai.
Tầm nhìn đến năm 2050, với vùng nguyên liệu tập trung trên 10.000 ha và hệ thống nhà máy chế biến hiện đại, Lào Cai không chỉ đơn thuần là vùng cung cấp nguyên liệu thô mà sẽ trở thành trung tâm công nghiệp dược liệu hiện đại của khu vực và cả nước. Chuyển đổi số trong quản lý chuỗi cung ứng, truy xuất nguồn gốc và đẩy mạnh tiêu thụ qua kênh chính ngạch sẽ là những yếu tố góp phần để dược liệu Lào Cai phát triển bền vững.
