Trong điều kiện thời tiết nắng nóng xen kẽ mưa rào, độ ẩm không khí cao, nguy cơ bệnh phát sinh và lây lan trong thời gian tới là rất lớn nếu không được theo dõi, xử lý kịp thời.
Vụ xuân năm 2026, toàn tỉnh gieo cấy khoảng 28.262 ha lúa. Hiện nay, trà lúa sớm đang bước vào giai đoạn đứng cái - làm đòng; trà chính vụ và trà muộn ở giai đoạn đẻ nhánh đến cuối đẻ nhánh. Đây là giai đoạn sinh trưởng quan trọng, đồng thời cũng là thời điểm các đối tượng sinh vật gây hại bắt đầu gia tăng cả về mật độ và phạm vi phân bố.
Theo báo cáo của cơ quan chuyên môn, đến nay, khoảng 250,5 ha nhiễm sinh vật gây hại trên cây lúa. Trong đó, bệnh đạo ôn khoảng 78 ha (chủ yếu trên lá); rầy nâu, rầy lưng trắng khoảng 29 ha; đốm sọc vi khuẩn 35 ha; khô vằn 22 ha…
Dù diện tích nhiễm bệnh đạo ôn chưa lớn và chưa nặng, song bệnh đã phân bố rải rác tại nhiều địa phương như các xã: Lục Yên, Lâm Thượng, Văn Chấn, Tân Lĩnh, Phúc Lợi, Khánh Hòa, Mậu A, Đông Cuông, Hạnh Phúc, Bát Xát, Phong Hải, Võ Lao, Dương Quỳ, Bảo Yên, Nghĩa Đô, Bảo Hà, Hợp Thành, Trịnh Tường, Xuân Quang, Bảo Thắng... cho thấy mầm bệnh đã xuất hiện trên diện rộng, tiềm ẩn nguy cơ bùng phát nếu gặp điều kiện thuận lợi.
Mặc dù một số địa phương đã chủ động tổ chức phòng trừ trên khoảng 38 ha lúa, bước đầu khống chế diện tích nhiễm, hạn chế nguy cơ lây lan. Tuy nhiên, trong điều kiện thời tiết tiếp tục diễn biến phức tạp, việc theo dõi đồng ruộng cần được duy trì thường xuyên, tránh tâm lý chủ quan.
Mối lo ngại lớn nhất hiện nay không phải là diện tích nhiễm, mà là tính thời điểm. Khi lúa bước sang thời kỳ trỗ, bệnh có thể tấn công cổ bông, gây lép hạt và làm giảm năng suất. Trong điều kiện thời tiết thuận lợi cho bệnh phát triển, nguy cơ ảnh hưởng trên diện rộng là hoàn toàn có thể xảy ra nếu không được xử lý kịp thời.
Theo nhận định của Chi cục Trồng trọt, Bảo vệ thực vật và Chăn nuôi, Thú y, Thủy sản, từ cuối tháng 4, khi một số diện tích lúa trà sớm bắt đầu trỗ bông - ngậm sữa, các đối tượng sâu, bệnh hại sẽ bước vào thời kỳ phát sinh cao điểm, trong đó nổi lên đạo ôn (đặc biệt là đạo ôn cổ bông), khô vằn và nhóm rầy (rầy nâu, rầy lưng trắng) những đối tượng có thể gây thiệt hại trực tiếp đến năng suất nếu không kiểm soát kịp thời.
Ông Trần Quang Bách - Phó Trưởng phòng Trồng trọt và Bảo vệ thực vật (Chi cục Trồng trọt, Bảo vệ thực vật và Chăn nuôi, Thú y, Thủy sản tỉnh) cho biết: “Hiện nay, diện tích nhiễm bệnh đạo ôn trên địa bàn tỉnh chưa lớn, tuy nhiên nguy cơ đáng lo là khi lúa bước vào giai đoạn trỗ, bệnh có thể phát sinh trên cổ bông và gây ảnh hưởng trực tiếp đến năng suất nếu không được kiểm soát kịp thời. Vì vậy, từ nay đến thời điểm lúa trỗ là giai đoạn then chốt, cần tăng cường theo dõi đồng ruộng và chủ động triển khai các biện pháp phòng trừ theo hướng dẫn kỹ thuật”.
Tại cánh đồng thôn Đát Lụa, xã Bảo Ái, nông dân thường xuyên thăm đồng, kịp thời phát hiện và xử lý ngay từ khi bệnh mới xuất hiện. Bà Trần Thị Hiền, thôn Đát Lụa cho biết: “Vụ xuân năm nay gia đình bà cấy 7 sào lúa lai Thái Xuyên. Dù sâu bệnh không bùng phát mạnh như một số năm trước, nhưng thời tiết thất thường khiến bà con không dám chủ quan.
“Gia đình đã phun thuốc phòng bệnh đạo ôn một lần, đồng thời phun thêm hai lần để phòng trừ rầy. Với bệnh đạo ôn, nếu phát hiện chậm, gặp thời tiết mưa ẩm, bệnh có thể lan nhanh, ảnh hưởng đến sinh trưởng của cây lúa”, bà Hiền chia sẻ thêm.
Thực tế sản xuất cho thấy, dù một số đối tượng sinh vật gây hại khác có diện tích nhiễm lớn hơn, nhưng bệnh đạo ôn vẫn được đánh giá là nguy hiểm do khả năng phát sinh nhanh, đặc biệt có thể gây thiệt hại trực tiếp đến năng suất khi tấn công vào cổ bông giai đoạn trỗ.
Nguyên nhân phát sinh bệnh không chỉ do yếu tố thời tiết, mà còn liên quan đến tập quán canh tác. Một số diện tích bón thừa đạm, gieo cấy dày hoặc sử dụng giống nhiễm bệnh đã tạo điều kiện cho bệnh phát sinh, lây lan. Đối với các giống mẫn cảm như Séng cù, BC15…, cần theo dõi chặt chẽ giai đoạn làm đòng - trỗ để chủ động phòng bệnh đạo ôn cổ bông đúng thời điểm.
Thực hiện chỉ đạo của ngành chuyên môn, các địa phương đang tăng cường điều tra, theo dõi sinh vật gây hại, khoanh vùng diện tích nhiễm và hướng dẫn nông dân áp dụng các biện pháp phòng trừ tổng hợp.
Trong đó, yêu cầu quan trọng là không bón thừa đạm, thường xuyên kiểm tra đồng ruộng, giữ mực nước ổn định trên ruộng và xử lý ngay khi bệnh chớm xuất hiện.
Đặc biệt, với lúa trà sớm giai đoạn làm đòng - trỗ, cần chủ động phun phòng bệnh đạo ôn cổ bông khi lúa bắt đầu trỗ (khoảng 5% số bông) và phun nhắc lại sau 7 - 10 ngày khi lúa trỗ đều nhằm bảo vệ năng suất cuối vụ.
Vụ xuân là vụ sản xuất quan trọng, quyết định lớn đến sản lượng lương thực trong năm. Trong bối cảnh thời tiết còn nhiều diễn biến khó lường, bệnh đạo ôn tuy chưa bùng phát trên diện rộng nhưng đã xuất hiện đúng vào giai đoạn nhạy cảm của cây lúa. Chủ động kiểm tra đồng ruộng, phát hiện sớm và xử lý đúng kỹ thuật không chỉ giúp kiểm soát bệnh, mà còn là yếu tố then chốt quyết định năng suất và hiệu quả sản xuất.
Trình bày: Thủy Thanh