Lào Cai là cửa ngõ giao thương quan trọng giữa Việt Nam và tỉnh Vân Nam (Trung Quốc), với lưu lượng hàng hóa xuất nhập khẩu ngày càng tăng, đồng thời cũng là địa bàn tiềm ẩn nguy cơ buôn lậu, gian lận thương mại và vận chuyển hàng cấm. Trong bối cảnh đó, quản lý rủi ro được xác định là giải pháp cân bằng giữa yêu cầu tạo thuận lợi thương mại và bảo đảm hiệu quả quản lý nhà nước.
Quản lý bằng dữ liệu, kiểm soát đúng trọng điểm
Nếu trước đây việc kiểm tra chủ yếu dựa vào kinh nghiệm của công chức thì nay các quyết định nghiệp vụ được hỗ trợ bởi hệ thống phân tích dữ liệu và các tiêu chí quản lý rủi ro.
Trên cơ sở thông tin về lịch sử tuân thủ, trị giá khai báo, mã số phân loại hàng hóa (HS) và chứng nhận xuất xứ hàng hóa (C/O), tuyến vận chuyển và nhóm hàng có nguy cơ cao, hàng giả, hàng xâm phạm sở hữu trí tuệ, ... hệ thống đánh giá mức độ rủi ro để lựa chọn hình thức kiểm tra phù hợp.
Hiệu quả của phương thức quản lý này được thể hiện qua kết quả phân luồng tờ khai. Theo thống kê, trong 6 tháng đầu năm 2026, Chi cục Hải quan khu vực VII đã tiếp nhận, xử lý 57.059 tờ khai hải quan, tăng khoảng 20% so với cùng kỳ năm trước. Trong đó, luồng xanh chiếm 38%, luồng vàng 57% và luồng đỏ chỉ còn 5%, giảm đáng kể so với năm 2025.
Kết quả này cho thấy hệ thống quản lý rủi ro ngày càng được hoàn thiện, giúp lựa chọn chính xác các lô hàng cần kiểm tra, đồng thời hạn chế tối đa việc kiểm tra không cần thiết đối với doanh nghiệp có mức độ tuân thủ pháp luật cao.
Công chức Chi cục Hải quan khu vực VII giám sát hoạt động thông quan hàng hóa tại Cửa khẩu Quốc tế đường bố số II Kim Thành.
Trao đổi với phóng viên, ông Trần Phú Cương - Phó Chi cục trưởng Chi cục Hải quan khu vực VII cho biết, quản lý rủi ro không chỉ là công cụ giúp nâng cao hiệu quả quản lý, giảm thất thu thuế, ngăn chặn gian lận thương mại mà còn là giải pháp quan trọng để tạo thuận lợi thương mại, thông quan nhanh hơn, giảm chi phí lưu kho, lưu bãi và minh bạch hóa quy trình.
Hoạt động xuất nhập cảnh tại Cửa khẩu Quốc tế Lào Cai diễn ra thông suốt, đáp ứng nhu cầu giao thương và đi lại của người dân.
Ông Trần Phú Cương nhấn mạnh: Mục tiêu của chúng tôi là kiểm soát đúng đối tượng có rủi ro, không kiểm tra dàn trải. Doanh nghiệp chấp hành tốt pháp luật sẽ được tạo điều kiện thông quan nhanh, giảm thời gian và chi phí; trong khi nguồn lực của cơ quan Hải quan được ưu tiên tập trung vào các trường hợp có dấu hiệu vi phạm. Đây là định hướng phù hợp với lộ trình hiện đại hóa hải quan và hội nhập quốc tế, tiến tới mục tiêu xây dựng hải quan số, hải quan thông minh.
Hoạt động xuất nhập khẩu tại Cửa khẩu Quốc tế đường bộ số II Kim Thành diễn ra sôi động với sự hỗ trợ của chuyển đổi số.
Việc chuyển mạnh từ "tiền kiểm" sang "hậu kiểm" trên cơ sở quản lý rủi ro đã tạo ra bước chuyển quan trọng trong phương thức quản lý hải quan, giảm thiểu sự can thiệp trực tiếp của công chức hải quan vào quá trình thông quan, thay vào đó sử dụng dữ liệu để phân tích, đánh giá và đưa ra quyết định kiểm tra. Điều này góp phần nâng cao tính khách quan, minh bạch, hạn chế tiếp xúc trực tiếp với doanh nghiệp và phòng ngừa tiêu cực trong thực thi công vụ.
Hiện nay, Chi cục Hải quan khu vực VII đã xây dựng 35 hồ sơ doanh nghiệp trọng điểm, theo dõi 23 hồ sơ rủi ro và thiết lập 11 tiêu chí quản lý rủi ro trên hệ thống CRMS. Dữ liệu được cập nhật thường xuyên, bảo đảm việc đánh giá bám sát thực tiễn hoạt động xuất nhập khẩu và kịp thời điều chỉnh tiêu chí khi xuất hiện phương thức, thủ đoạn vi phạm mới.
Ông Hồ Xuân Hải, Quyền Trưởng phòng Quản lý rủi ro Chi cục Hải quan khu vực VII cho biết: "Chúng tôi thu thập thông tin từ nhiều nguồn, phân tích lịch sử tuân thủ của doanh nghiệp, nhóm hàng, trị giá, xuất xứ, mã số hàng hóa để xây dựng hồ sơ rủi ro. Hệ thống hỗ trợ tự động phân luồng, còn cán bộ tập trung phân tích các trường hợp có dấu hiệu bất thường. Các tiêu chí kiểm soát được rà soát, cập nhật thường xuyên; doanh nghiệp chấp hành tốt sẽ được gỡ bỏ tiêu chí kiểm soát, ngược lại nếu phát sinh dấu hiệu rủi ro sẽ tiếp tục được theo dõi".
Hiệu quả của quản lý rủi ro được thể hiện rõ qua kết quả thực hiện nhiệm vụ trong 6 tháng đầu năm 2026. Chi cục Hải quan khu vực VII đã phát hiện và xử lý 35 vụ vi phạm với tổng trị giá tang vật hơn 39,5 tỷ đồng; xử phạt vi phạm hành chính 236 vụ, thu nộp ngân sách trên 1,2 tỷ đồng. Bên cạnh đó, đơn vị phối hợp với các lực lượng chức năng phát hiện nhiều vụ vận chuyển trái phép chất ma túy trên tuyến Điện Biên - Lào, thu giữ 3,5 kg heroin và hơn 90.000 viên ma túy tổng hợp, góp phần bảo đảm an ninh trật tự khu vực biên giới.
Ứng dụng công nghệ, nâng cao hiệu quả kiểm soát
Song song với phân tích dữ liệu, Chi cục Hải quan khu vực VII đẩy mạnh ứng dụng thiết bị soi chiếu container để kiểm tra không xâm nhập đối với các lô hàng trọng điểm. Trong 6 tháng đầu năm 2026, đơn vị thực hiện 2.491 lượt soi chiếu container, đạt hơn 135% kế hoạch, phát hiện 20 trường hợp nghi vấn; qua kiểm tra thực tế phát hiện một vụ khai báo không đúng, truy thu và xử lý gần 67 triệu đồng.
Hệ thống máy soi chiếu container được đưa vào vận hành, nâng cao hiệu quả kiểm tra hàng hóa xuất nhập khẩu.
Máy soi chiếu container hỗ trợ phát hiện kịp thời các lô hàng có dấu hiệu vi phạm, nâng cao hiệu quả quản lý hải quan.
Đội trưởng Đội Hải quan Cửa khẩu Quốc tế Lào Cai Trần Anh Tú cho biết, mọi hoạt động kiểm tra tại cửa khẩu đều được thực hiện trên cơ sở đánh giá rủi ro, kết hợp giữa thông tin từ hệ thống quản lý rủi ro với giám sát thực tế, tuần tra kiểm soát và soi chiếu container để lựa chọn đúng đối tượng kiểm tra.
Theo ông Tú, phương thức quản lý này giúp kịp thời phát hiện, ngăn chặn các hành vi buôn lậu, gian lận thương mại. Bên cạnh đó, đơn vị tiếp tục đẩy mạnh chuyển đổi số, cải cách thủ tục hành chính, giảm tiếp xúc trực tiếp giữa công chức hải quan và doanh nghiệp; đồng thời nghiên cứu, ứng dụng trí tuệ nhân tạo nhằm hỗ trợ xử lý nghiệp vụ, tra cứu chính sách nhanh chóng, chính xác hơn.
Đơn cử, một container chở dưa lưới nhập khẩu được đưa vào soi chiếu theo chỉ định của hệ thống quản lý rủi ro chỉ mất khoảng 5 phút để hoàn tất quy trình. Sau khi hình ảnh hàng hóa phù hợp với hồ sơ khai báo, phương tiện được tiếp tục thông quan mà không phải dỡ hàng kiểm tra thủ công, góp phần giảm thời gian lưu bãi, hạn chế hư hỏng đối với hàng nông sản và tiết kiệm chi phí cho doanh nghiệp.
Máy soi chiếu container là công cụ hỗ trợ đắc lực trong công tác quản lý rủi ro và phòng, chống gian lận thương mại.
Trong khi vẫn duy trì kiểm soát chặt chẽ, hoạt động xuất nhập khẩu trên địa bàn tiếp tục tăng trưởng tích cực. Kim ngạch xuất nhập khẩu đạt 1,716 tỷ USD, tăng 51,65% so với cùng kỳ năm trước; số thu ngân sách đạt 1.470 tỷ đồng, tăng gần 48%.
Thời gian tới, Chi cục Hải quan khu vực VII sẽ tiếp tục hoàn thiện cơ sở dữ liệu quản lý rủi ro, cập nhật các tiêu chí phân tích, mở rộng ứng dụng công nghệ số và trí tuệ nhân tạo trong nhận diện nguy cơ, đồng thời tăng cường trao đổi thông tin với các lực lượng chức năng.
Với định hướng lấy dữ liệu làm nền tảng và quản lý rủi ro làm phương thức quản lý chủ đạo, đơn vị hướng tới xây dựng môi trường hải quan hiện đại, chuyên nghiệp, minh bạch, vừa tạo thuận lợi cho doanh nghiệp, vừa bảo đảm kiểm soát chặt chẽ hoạt động xuất nhập khẩu, góp phần thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội.
