Những biến đổi văn hóa của Tết trong đời sống hiện đại đang diễn ra với tốc độ nhanh chóng. Tết Nguyên Đán, biểu trưng thiêng liêng bậc nhất trong văn hóa Việt Nam, giờ đây bước vào một giai đoạn chuyển mình rõ nét.
Trong guồng quay của xã hội hiện đại, nơi tốc độ phát triển, hội nhập quốc tế và ảnh hưởng sâu sắc từ công nghệ đang định hình cách con người sống, Tết không còn bảo toàn nguyên vẹn hình ảnh quen thuộc từ thời ông bà. Dù vậy, Tết vẫn là một phần không thể thay thế trong ký ức tập thể của mỗi người Việt.
Bức tranh về Tết ngày nay là sự giao thoa giữa truyền thống và hiện đại. Vẫn có những nét thân thuộc từ xa xưa, nhưng nó cũng mang trong mình dấu ấn của sự thay đổi khi người Việt dần tái định hình ý nghĩa và cách thức đón Tết để phù hợp hơn với thời đại mới.
1. Thay đổi trong tư duy
Trong quá khứ, Tết thường được định hình bởi những lễ nghi và nguyên tắc nghiêm ngặt, bao gồm các kiêng kị trong ngày đầu năm, yêu cầu mâm cỗ phải đầy đủ món ăn và sự tuân thủ các hoạt động theo lịch trình cụ thể, phân công trách nhiệm rõ ràng cho từng thành viên.
Tuy nhiên, trong xã hội hiện đại, đặc biệt trong các gia đình trẻ, Tết đang được tái định nghĩa, chuyển từ "ngày của những quy tắc bất di bất dịch" sang "ngày của cảm xúc và sự tiện nghi."
Xu hướng Tết tối giản ngày càng thịnh hành, với việc giảm thiểu các công đoạn như chuẩn bị mâm cỗ đa dạng, dọn dẹp nhà cửa hay tuân thủ nhiều thủ tục phức tạp.
Tết còn được xem như khoảng thời gian dành cho nghỉ ngơi và tái tạo năng lượng, thay vì chỉ trở thành dịp để tận tâm phục vụ các nghi thức truyền thống.
Hơn nữa, Tết ngày nay mang tính tự do và linh hoạt hơn. Các gia đình trẻ có xu hướng lựa chọn cách đón Tết theo sở thích cá nhân, thậm chí phá vỡ những khuôn mẫu đã tồn tại lâu đời.
Sự dịch chuyển này phản ánh rằng Tết đang tiệm cận với những giá trị cá nhân và hiện đại hóa theo xu hướng mới, nhưng vẫn giữ nguyên tinh thần đoàn viên quan trọng trong dịp sum họp gia đình.
2.Từ bếp lửa gia đình đến dịch vụ hóa
Từ góc bếp gia đình đến xu hướng dịch vụ hóa, Tết ngày nay trở nên tiện lợi hơn bao giờ hết. Nếu trước đây, Tết là dịp cả gia đình quây quần cùng nhau chuẩn bị mâm cỗ, thì cuộc sống hiện đại ở đô thị đã tạo nên sự chuyển đổi đáng kể.
Các dịch vụ như đặt mâm cỗ sẵn, thuê dọn nhà, đi chợ trực tuyến, thuê người làm bánh chưng, bánh tét hay trang trí nhà ngày Tết đã trở thành lựa chọn phổ biến. Nhờ vậy, áp lực chuẩn bị truyền thống, đặc biệt đối với phụ nữ, được giảm đi đáng kể, tạo cơ hội để gia đình tận hưởng nhiều thời gian bên nhau hơn.
Dẫu vậy, không ít người vẫn tỏ ra lo ngại rằng sự thuận tiện này có thể khiến những giá trị lao động quý báu trong gia đình dần mai một.
3. Tết thời công nghệ
Tết hiện đại được gắn kết chặt chẽ với những tiến bộ công nghệ khi lì xì online trở thành một phần không thể thiếu, giúp tiết kiệm thời gian và tiếp cận thuận tiện hơn. Những lời chúc qua video call đã tạo cầu nối cho các gia đình xa cách địa lý.
Công nghệ AI hỗ trợ từ việc lên ý tưởng mâm cỗ ngày Tết, chọn ngày giờ phù hợp, đến việc thiết kế và gửi đi những lời chúc độc đáo. Việc mua sắm Tết cũng được nâng cấp, khi các nền tảng thương mại điện tử hoạt động không giới hạn thời gian, đáp ứng đủ nhu cầu đa dạng của mọi nhà.
Hình ảnh ngày Tết trong thời kỹ thuật số cũng mang màu sắc mới mẻ, từ những bộ lọc ảnh với hoa đào, hoa mai rực rỡ đến các album ảnh gia đình được thực hiện trong các studio hiện đại. Không gian số không làm mờ đi giá trị truyền thống của Tết Việt. Ngược lại, nó còn trở thành động lực giúp Tết hòa nhập năng động hơn với nhịp sống hiện đại mà vẫn giữ trọn dấu ấn văn hóa.
4. Thay đổi thói quen di chuyển
Với quan điểm đương đại, Tết không còn gắn liền với sự "trở về nhà" như một nghĩa vụ mặc định. Thay vào đó, mọi người có thêm nhiều lựa chọn để tận hưởng kỳ nghỉ này theo cách riêng.
Xu hướng du lịch Tết đang ngày càng phổ biến. Nhiều gia đình chọn tổ chức những chuyến đi thay thế cho việc chuẩn bị những mâm cỗ truyền thống, coi đó là cách để thư giãn và gắn kết các thành viên trong gia đình.
Cũng có không ít người quyết định ở lại thành phố để tránh cảnh đường xá đông đúc và áp lực di chuyển mỗi dịp lễ. Với họ, đón Tết tại chỗ là một trải nghiệm thư thái, nhẹ nhàng hơn hẳn.
Một hình thức nữa là mô hình Tết “đa điểm”. Các gia đình trẻ ngày nay linh động chia lịch trình giữa nhà nội, nhà ngoại, những chuyến du lịch hay đơn giản là dành thời gian cho bản thân. Sự thay đổi trong thói quen di chuyển này phản ánh một quan niệm mới: Tết không chỉ là trách nhiệm, mà còn là khoảng thời gian để tìm thấy niềm vui và hạnh phúc thực sự.
5. Giá trị truyền thống nào đang được bảo tồn và được làm mới?
Không phải mọi nét đẹp văn hóa đều phai nhạt theo thời gian. Ngược lại, nhiều truyền thống đang trỗi dậy mạnh mẽ hơn nhờ cách tiếp cận sáng tạo:
- Gói bánh chưng, viết thư pháp, trang trí ngày Tết: Một số người trẻ đang chủ động phục dựng lại các tập tục cổ truyền, không còn xem đó là nghĩa vụ mà coi như một cách tìm về văn hóa dân tộc đầy ý nghĩa.
- Cúng gia tiên: Nghi lễ trọng đại nhất trong mỗi gia đình vẫn luôn được tôn vinh, giữ đúng vai trò thiêng liêng.
- Tôn vinh tinh thần đoàn viên: Dù biểu hiện đa dạng hơn qua các hình thức như dùng bữa tại nhà hàng hay tổ chức du lịch gia đình, nhưng cốt lõi của sự sum họp vẫn không đổi.
- Bảo tồn ẩm thực vùng miền: Nhiều gia đình vẫn lựa chọn chế biến những món ăn truyền thống, mang đậm hương vị ngày Tết để gìn giữ bản sắc ẩm thực cha ông.
