Bên cạnh khu vực tập kết gỗ nguyên liệu, một người đàn ông trung niên đang chỉ đạo công nhân liên tục đưa từng tấm phôi gỗ qua chiếc máy tạo nan. Những thanh nan trần thẳng tắp, mịn màng, đều đặn nhanh chóng được gom lại… Đó là anh Sần Seo Lềnh, sinh năm 1982, dân tộc Mông ở thôn Pả Chư Tỷ, xã Lùng Phình. Nếu chỉ gặp thoáng qua, ít ai nghĩ người đàn ông có giọng nói mộc mạc, đậm chất người bản địa ấy lại là “cha đẻ” của nhiều sáng kiến cải tiến hữu ích. Càng khó tin hơn khi biết anh chỉ học hết cấp hai.
Để chế tạo máy móc, đa số chúng ta thường mặc định, đó là sản phẩm của các kỹ sư, của những người phải đến giảng đường, nhà máy, công xưởng nghiên cứu, tìm tòi… Nhưng cũng có những sản phẩm được hình thành từ niềm đam mê, sự mày mò sáng tạo, từ khó khăn trong lao động và cả từ rất nhiều lần thử nghiệm với không ít thất bại cùng những đêm không ngủ. Chiếc máy sản xuất nan trần của anh Lềnh được ra đời như thế.
Những người thợ làm gỗ đều hiểu, để có một trần nhà đẹp, từng thanh nan phải thật đều, thật thẳng. Chỉ cần chênh nhau xíu xiu milimét cũng đủ khiến cả mảng trần cong vênh, hở mối ghép.
Trước đây, khi làm thủ công, từng nan gỗ ốp trần đều phải làm bằng tay, rất mất thời gian mà nan không đều, không đẹp, chưa kể khi lia, bào, mài… những nốt gai, mấu trên tấm phôi làm nan sẽ phải “ra lực” mạnh hơn, dẫn đến thanh nan nham nhở, thậm chí nan bị sứt, vỡ. Mặt khác, rãnh những thanh nan cũng không đều, nên khi ghép bị lệch, không chỉ mất thêm nhiều công xoa, mài rãnh mà trần có thể còn bị cong, vênh.
Trước đó, khi đi làm công cho một số gia đình ở địa phương, anh Lềnh đã nhận thấy vấn đề này. Năm 2012, khi dựng ngôi nhà gỗ của gia đình, anh Lềnh đã tốn rất nhiều công sức để lựa, chỉnh từng thanh gỗ khi làm trần. Anh mơ ước có chiếc máy tạo ra những thanh nan cùng kích cỡ để khi ghép trần vừa nhanh, vừa đẹp. Cuối năm 2013, người đàn ông học hết cấp hai ấy bắt đầu hành trình hiện thực hóa ước mơ.
Anh Sần Seo Lềnh bắt đầu chế tạo chiếc máy với những khởi đầu và bước đi không giống ai: Không có bản thiết kế mẫu, không có người hướng dẫn, không có thiết bị hỗ trợ nào… Chỉ có một quyển vở học sinh cũ, cây bút chì và bằng kiến thức, kinh nghiệm thực tế qua những năm làm nghề chế biến lâm sản, trực tiếp cưa, xẻ, phay, bào, đánh bóng gỗ… từ thời sử dụng công cụ thủ công đến khi có máy chạy bằng điện, anh cứ hình dung cỗ máy trong đầu rồi vẽ. Vẽ tổng thể xong lại tách từng bộ phận. Chỗ nào chưa hợp lý thì xóa đi, vẽ lại. Có chi tiết sửa hàng chục lần vẫn chưa vừa ý.
Lật giở những trang vở đã ngả màu, chúng tôi không khỏi ngạc nhiên. Những hình vuông, hình tròn, hình bán nguyệt, bánh răng, trục quay, con lăn... được vẽ chuẩn xác như đồ họa, được sắp xếp mạch lạc, có kích thước, tỷ lệ rõ ràng, không thể tưởng tượng được đó là nét vẽ của một người chỉ học hết THCS, mà giống bản thiết kế của một người được đào tạo bài bản, được nghiên cứu chuyên sâu về máy móc.
Anh Lềnh không giấu giếm rằng mình đã tham khảo nhiều loại máy có trên thị trường. Nhưng anh không sao chép mà tìm tòi, quan sát, tính toán từng chi tiết, tìm ra những điểm chưa hợp lý để cải tiến. Mỗi khi tính toán được một chi tiết, anh phải gửi xuống Bắc Ninh, Nam Định nhờ gia công.
Công việc cứ chậm rãi như thế, không có thời gian chuyên tâm nghiên cứu, chế tạo bởi gánh nặng mưu sinh. Anh làm đủ thứ nghề kiếm tiền nuôi con ăn học, từ làm mộc, lái xe chở hàng, làm homestay.
Đêm vùng cao yên tĩnh, khi cả nhà đã ngủ, dưới ánh đèn điện vàng nhạt, người đàn ông ấy lại cặm cụi bên quyển vở học trò cũ. Hết gạch rồi xóa, xóa lại vẽ. Có những chi tiết chỉ vài phân nhưng anh mất cả tuần mới vừa ý… Khi dư dả lại tiếp tục đặt làm thêm vài chi tiết. Gom góp bao ngày, mãi đến cuối năm 2023, các chi tiết mới được gia công đầy đủ. Anh tự tay lắp ráp để đầu năm 2024, cỗ máy chính thức vận hành.
10 năm! Tôi giật mình khi nghe anh kể, bởi ấy là khoảng thời gian đủ dài để nhiều người quên mất một ý tưởng từng nhen lên trong đầu. Nhưng với anh Sần Seo Lềnh, đó là quãng thời gian của những đêm thức trắng, của những bản vẽ chằng chịt nét chì và những chuyến xe chở từng chi tiết máy từ đồng bằng lên núi. Thế mới thấy, khi khát khao và đam mê đủ lớn, thời gian chỉ như thoi đưa… Anh Sần Seo Lềnh nhớ lại khoảnh khắc cỗ máy chính thức vận hành, tiếng máy nổ vang lên giữa xưởng gỗ nhỏ, anh hồi hộp nhìn những thanh nan đầu tiên “đi” ra đều tăm tắp như khi đón đứa con đầu lòng…
Dẫn chúng tôi đi thăm xưởng gỗ, anh chỉ vào chiếc máy do anh cải tiến, lắp đặt, khoe rằng trên thị trường hiện đã có máy móc kiểu này nhưng điều khác biệt là máy của anh có con lăn bên dưới với vai trò vừa làm bệ tì, vừa kéo phôi chạy qua, giữ tốc độ máy chạy ổn định và độ dày tấm nan đúng với thông số đã cài đặt, kể cả khi phải xử lý những tấm gỗ có nhiều “mắt”, mấu. Chỉ người từng đứng hàng nghìn giờ bên máy bào, từng nhiều lần loay hoay với những thanh gỗ cong, vênh mới nghĩ ra được chi tiết để làm nên sự khác biệt ấy.
Điều tuyệt vời nữa là máy có thể đặt chế độ chạy tự động, cho ra sản phẩm có độ dày, bề rộng và chiều dài tùy ý. Nếu hoạt động đúng công suất, mỗi ngày có thể làm ra 150 m2 nan trần. Sản phẩm đều tăm tắp - “nghìn tấm như một”. Cỗ máy giúp anh giảm 80% nhân công so với trước.
“Trước đây, để làm 100 m2 nan trần tôi cần 5 lao động, chưa tính công phải tút, sửa khi ghép nan làm trần, nhưng với cỗ máy này, tôi chỉ cần 1 lao động, trong khi nan đẹp và đồng đều, khi thi công chỉ cần ghép các nan với nhau”, anh Lềnh nói đầy tự hào.
Nghe thì đơn giản nhưng đằng sau những con số ấy là biết bao mồ hôi, công sức được tiết kiệm, là những ngày lao động nhẹ nhõm, tiến độ đẩy nhanh hơn, từ đó giá thành sản phẩm giảm và sức cạnh tranh của cơ sở sản xuất tăng.
Điều thú vị là sau thành công ấy, anh Lềnh vẫn không dừng lại. Trong căn bếp của gia đình, anh đã cải tiến được bình đun nước nóng từ việc tận dụng nhiệt lượng khi nấu ăn. Bình nước này cung cấp đủ nước nóng cho 8 nhân khẩu trong gia đình sử dụng ngay cả những ngày đông giá rét ở vùng cao.
Trong khi dẫn chúng tôi đi thăm xưởng, anh “bật mí” đang thực hiện cải tiến máy băm củ, quả làm thức ăn chăn nuôi. Từ chiếc máy băm, thái bán trên thị trường, thấy năng suất không cao, lại không an toàn, nên anh cải tiến bộ dao thái lát với 3 lưỡi dao ở tầng trên, bàn đập ở đáy. Khi củ, quả được thái lát rơi xuống đáy sẽ được đập nhuyễn trước khi đưa thành phẩm ra cửa xả…
Càng trò chuyện với anh Lềnh, chúng tôi càng có cảm nhận, đối với người đàn ông này, mỗi chiếc máy đều chưa bao giờ hoàn hảo. Chỉ cần còn bất tiện, còn lãng phí nguyên liệu, anh sẽ tiếp tục nghĩ cách cải tiến. Sự sáng tạo đã trở thành một phần trong cuộc sống thường ngày của Sần Seo Lềnh.
Anh Hà Duy Thanh, người đã có hơn 13 làm cùng anh Lềnh, nói rằng điều anh học được từ anh Lềnh không chỉ là nghề mộc, mà còn là sự cần cù, tinh thần ham học hỏi. Gặp điều gì chưa biết, anh Lềnh đều tìm hiểu đến cùng.
Còn ông Ma Seo Tỏa - Trưởng thôn Pả Chư Tỷ, lại nhìn thấy ở cơ sở chế biến gỗ của anh một ý nghĩa khác. Nhờ cơ sở hoạt động hiệu quả, gỗ rừng trồng của bà con có đầu ra ổn định. Người dân yên tâm trồng, chăm sóc và bảo vệ rừng. Sự cải tiến ấy vừa giúp giải phóng sức lao động, vừa góp phần tạo sinh kế cho cả cộng đồng.
Còn chúng tôi thì rất tò mò, điều gì khiến anh thích chế tạo máy đến vậy? Anh cười hiền: “Nghĩ ra được cái gì giúp công việc nhẹ hơn thì mình làm thôi!”. Câu trả lời chân chất như chính con người anh. Có lẽ, đó cũng là điểm khác biệt của người làm khoa học từ thực tế, họ không bắt đầu từ mục đích lớn lao mà xuất phát từ chính những khó khăn trong hoạt động thường ngày.
Rời Pả Chư Tỷ khi chiều đang buông, tiếng máy trong xưởng vẫn đều đặn vang lên. Trong xưởng, những thanh nan gỗ xếp thành từng chồng ngay ngắn, óng lên dưới nắng cuối ngày. Bây giờ, khi ngồi viết về Sần Seo Lềnh, tôi vẫn hình dung đến quyển vở học sinh cũ với những nét chì đã mờ dần theo năm tháng nhưng chứa đựng thật mạnh mẽ khát vọng vươn lên, khát khao sáng tạo cùng sự bền bỉ của người đàn ông ấy.
Giữa cuộc sống còn nhiều khó khăn của vùng cao, những con người như Sần Seo Lềnh giống như những mạch nước ngầm. Không ồn ào, không phô trương mà âm thầm nuôi dưỡng niềm tin rằng, chỉ cần không ngừng học hỏi, không ngừng sáng tạo và không ngừng lao động, những giấc mơ tưởng chừng rất xa cũng có ngày thành hiện thực…
