Khắc ghi lời dạy đó, tỉnh Lào Cai luôn coi đây là nhiệm vụ then chốt xuyên suốt nhiều thập kỷ.
Từ nếp làng đến nếp sống văn minh
Cuộc sống ở thôn Láo Lý, xã Hợp Thành hôm nay đã có nhiều đổi khác, không chỉ trong đời sống vật chất mà còn trong cách người dân cùng nhau ứng xử với những việc chung của cộng đồng.
Điển hình như trong việc tang, mỗi khi một gia đình có người qua đời, bà con trong thôn lại cùng sẻ chia. Người giúp củi, người giúp gạo, các hộ chủ động chuẩn bị tiền phúng viếng theo mức đã thống nhất.
Những việc làm tưởng như rất nhỏ ấy lại cho thấy một nếp sống cộng đồng đang được hình thành, nơi sự sẻ chia trở thành trách nhiệm chung mỗi khi một gia đình có việc.
Đằng sau sự thay đổi ấy là một bản hương ước gồm 23 điều được thôn Láo Lý xây dựng từ năm 2019. Những quy định tưởng chừng rất giản dị nhưng lại đi thẳng vào những vấn đề của đời sống: không mang gia súc chết về thôn; không uống rượu trước khi đi họp; không đánh đập phụ nữ, trẻ em; khi trong thôn có người qua đời, mỗi gia đình đóng góp 100 nghìn đồng qua Ban công tác Mặt trận để hỗ trợ lo việc tang.
Ông Phạm Huy Cảm, người đã nhiều năm làm Bí thư Chi bộ ở Láo Lý chia sẻ, việc xây dựng hương ước không chỉ để có thêm một bộ quy định, mà quan trọng hơn là tạo sự thống nhất trong cộng đồng. Người dân cùng bàn bạc, cùng thống nhất cách làm và cùng có trách nhiệm thực hiện.
“Nhờ có hương ước nên các hoạt động rất hiệu quả. Ai mang thịt trâu, bò chết về thôn, nếu phát hiện ra, chúng tôi sẽ phạt. Vi phạm lần thứ nhất, chúng tôi phạt 3 công đi làm. Từ năm 2019 đến nay, thôn chúng tôi không xảy ra dịch bệnh trên đàn vật nuôi".
Từ một bản hương ước ở Láo Lý có thể thấy, thuần phong mỹ tục không phải điều gì xa xôi. Khi những quy định được hình thành từ đời sống và được người dân tự giác thực hiện, hương ước trở thành một “luật làng” theo nghĩa tích cực, góp phần xây dựng nếp sống văn minh từ cơ sở.
Trước sáp nhập thôn, toàn tỉnh có 2.906 thôn, bản, tổ dân phố đã xây dựng hương ước, quy ước và được cấp có thẩm quyền công nhận, đạt tỷ lệ 100%. Phần lớn hương ước, quy ước được xây dựng phù hợp với thực tế địa phương, góp phần phát huy những phong tục, tập quán tốt đẹp, hỗ trợ quản lý xã hội ở cơ sở và xây dựng đời sống văn hóa.
Ông Lại Vũ Hiệp - Phó Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Lào Cai cho biết, công tác kiểm tra, giám sát việc xây dựng và thực hiện hương ước, quy ước đã được tăng cường, hướng tới bảo đảm các quy định đi vào thực chất. Cùng với đó, việc ứng dụng công nghệ thông tin, chuyển đổi số trong tuyên truyền, phổ biến hương ước, quy ước cũng được chú trọng để người dân dễ tiếp cận và thực hiện.
Giữ gìn bản sắc văn hóa trong đời sống mới
Nếu hương ước, quy ước đang giúp các bản làng xây dựng một nếp sống văn minh thì ở một chiều sâu khác, giữ gìn thuần phong mỹ tục còn là giữ lại những giá trị văn hóa tốt đẹp đã được trao truyền qua nhiều thế hệ.
Với đồng bào Mông ở vùng cao Tà Xi Láng, trang phục, hoa văn thổ cẩm, nhạc cụ, các môn thể thao dân tộc… không chỉ là những giá trị thuộc về quá khứ. Đó là dấu hiệu nhận diện cộng đồng. Bởi vậy, giữ văn hóa cũng chính là giữ sợi dây nối các thế hệ nơi đây.
Ông Lò Văn Tuất - Trưởng Ban Xây dựng Đảng, Đảng ủy xã Tà Xi Láng cho biết: Với thông điệp “Mỗi người dân là một sứ giả văn hóa - Mỗi ngôi nhà là một không gian di sản”, xã Tà Xi Láng đang triển khai nhiều mô hình bảo tồn văn hóa gắn với phát triển sinh kế.
Địa phương đặt mục tiêu đến năm 2027 xây dựng thành công 2 tổ hợp tác thêu, dệt thổ cẩm và có ít nhất một sản phẩm văn hóa đạt chứng nhận OCOP. Để những giá trị văn hóa thực sự sống trong cộng đồng, vai trò của từng người dân được đặt ở vị trí trung tâm. Việc giữ gìn không chỉ diễn ra trong các lễ hội hay những dịp đặc biệt mà được đưa vào đời sống thường ngày cho đến các hoạt động cộng đồng.
“Chúng tôi chỉ đạo các chi bộ đẩy mạnh tuyên truyền thông qua các buổi sinh hoạt chi bộ, giữ gìn trang phục, nhạc cụ truyền thống, các môn thể thao dân tộc. Tất cả mọi người dân đều tham gia”, ông Lò Văn Tuất chia sẻ.
Với 34 dân tộc cùng sinh sống, trong đó đồng bào dân tộc thiểu số chiếm 57,6% dân số, Lào Cai đang có một kho tàng văn hóa phong phú được gìn giữ từ chính cộng đồng. Nhưng để văn hóa có thể sống cùng thời gian, những người đang nắm giữ các giá trị ấy cũng cần có điều kiện để tiếp tục trao truyền.
Bà Hoàng Thị Vượng - Chủ tịch Hội đồng quản trị, Tổng Giám đốc Hợp tác xã Văn hóa Kết nối Cộng đồng CCC, phường Sa Pa cho rằng, cần quan tâm hơn đến đội ngũ nghệ nhân, những người đang trực tiếp lưu giữ những giá trị văn hóa đặc sắc của cộng đồng, đồng thời tạo điều kiện để họ có sinh kế bền vững từ những giá trị ấy.
Sau hợp nhất, sự giao thoa về văn hóa, cùng tài nguyên du lịch phong phú và những thế mạnh mới đang mở rộng thêm không gian để Lào Cai khai thác, phát huy giá trị văn hóa.
Từ những bộ trang phục, sản phẩm thổ cẩm, nghề thủ công truyền thống đến các lễ hội, nghệ thuật dân gian và không gian văn hóa cộng đồng, những giá trị vốn được tạo dựng qua nhiều thế hệ đang đứng trước cơ hội trở thành một phần của sản phẩm du lịch, tạo thêm sinh kế và giá trị kinh tế cho người dân.
Xây dựng con người Lào Cai mới
Trong buổi nói chuyện với cán bộ, chiến sĩ, công nhân và Nhân dân Lào Cai, Bác Hồ từng chỉ rõ nguyên nhân và tác hại của mê tín dị đoan, phong tục tập quán lạc hậu: “Vì hoàn cảnh lạc hậu mà có những nơi và những dân tộc theo mê tín, còn giữ những phong tục tập quán không tốt, có hại cho vệ sinh, hại cho sản xuất, thậm chí hại đến sự sống và phát triển của cả dân tộc ấy”.
Người còn hướng dẫn phương pháp để đồng bào từng bước xây dựng đời sống văn hóa mới: “Cán bộ và đồng bào phải chịu khó giải thích cho họ hiểu rõ, để họ tự giác tự nguyện học những tập quán tốt, bỏ những phong tục xấu để tiến bộ dần. Nhưng tuyệt đối không được dùng cách áp bức, mệnh lệnh”.
Như vậy, đích đến sâu xa của câu chuyện thuần phong mỹ tục là xây dựng con người và môi trường văn hóa, nơi những giá trị tốt đẹp trở thành cách ứng xử thường ngày của mỗi người.
Thực hiện lời dạy của Người, Lào Cai đang tập trung triển khai đồng bộ các nhiệm vụ xây dựng con người phát triển toàn diện, gắn với xây dựng môi trường văn hóa lành mạnh, văn minh ngay từ cơ sở.
Hiện nay, các cấp, các ngành chức năng đang nghiên cứu xây dựng Bộ tiêu chí con người Lào Cai với 5 phẩm chất: “Đoàn kết - Yêu nước - Kỷ cương - Văn minh - Hiếu khách”, làm cơ sở định hướng chuẩn mực đạo đức, lối sống và văn hóa ứng xử phù hợp với yêu cầu phát triển trong giai đoạn mới.
Trong trường học, giáo dục nghệ thuật, di sản văn hóa và kỹ năng sống được tăng cường thông qua các hoạt động trải nghiệm, truyền dạy nghệ thuật dân gian, góp phần bồi đắp tình yêu quê hương, ý thức gìn giữ bản sắc dân tộc cho học sinh.
Ở cơ sở, phong trào thể dục, thể thao quần chúng, nhất là các môn thể thao dân tộc, được duy trì và phát triển, góp phần nâng cao sức khỏe, đời sống tinh thần, tăng cường đoàn kết cộng đồng và xây dựng môi trường văn hóa lành mạnh, giàu bản sắc.
Thông qua phong trào “Toàn dân đoàn kết xây dựng đời sống văn hóa” gắn với xây dựng nông thôn mới, đô thị văn minh và giảm nghèo bền vững, đến hết năm 2025, toàn tỉnh có 85,5% hộ gia đình, 77,5% thôn, tổ dân phố đạt danh hiệu văn hóa; 95% cơ quan, đơn vị, doanh nghiệp đạt chuẩn văn hóa.
Những con số ấy cho thấy sự chuyển biến từ nếp sống trong từng gia đình, từng cộng đồng đến xây dựng môi trường văn hóa ở phạm vi rộng hơn.
Gần 70 năm kể từ ngày Bác Hồ đến Lào Cai, lời căn dặn về xây dựng thuần phong mỹ tục vẫn còn nguyên giá trị. Giữ gìn những gì tốt đẹp của truyền thống, chắt lọc những giá trị phù hợp với cuộc sống mới để văn hóa hiện diện trong từng gia đình, bản làng và trong cách mỗi người ứng xử với cộng đồng - đó chính là cách lời dạy của Người được tiếp nối bằng những việc làm cụ thể.
Từ những nếp làng được vun đắp hôm nay, Lào Cai đang từng bước bồi đắp con người biết trân trọng cội nguồn, sống văn minh, đoàn kết và chủ động tạo dựng tương lai. Qua đó, văn hóa không chỉ là nơi để trở về mà còn trở thành sức mạnh nội sinh cho sự phát triển của Lào Cai hôm nay và mai sau.
