Phương tiện giao thương đến chiến mã của những trang sử oanh liệt
Ở miền núi phía Bắc, ngựa đã được người dân thuần dưỡng thành những chú ngựa thồ mạnh mẽ, bền bỉ, giúp chuyên chở hàng hóa, nông sản, lương thực qua các con dốc đá, đường rừng hiểm trở. Hay như tại không gian chợ phiên vùng cao, hình ảnh người Mông dắt ngựa xuống chợ đã trở thành nét đặc trưng không thể thay thế, tạo nên “bản sắc nhận diện” của văn hóa miền núi. Ngựa không chỉ chở hàng, mà còn là “tài sản để dành”, là vốn liếng của nhiều gia đình. Ở các đô thị và vùng đồng bằng, xe ngựa từng là phương tiện phổ biến trong thế kỷ XX. Trên đường phố Hà Nội, Nam Định, Hải Phòng, Huế hay Sài Gòn xưa, tiếng vó ngựa lộc cộc từng hòa vào âm thanh phố thị, kéo theo những cỗ xe chở khách, hàng hóa, quan lại, thương nhân. Không chỉ phục vụ dân sinh, xe ngựa còn góp phần tạo nên nhịp sống của những trung tâm giao thương lớn.
Không chỉ giữ vai trò kinh tế, ngựa còn trở thành nhân tố quan trọng trong lịch sử quân sự Việt Nam. Từ truyền thuyết đến lịch sử, chiến mã đã đồng hành cùng nhiều Anh hùng dân tộc. Người Việt vẫn kể về Thánh Gióng cưỡi ngựa sắt đánh tan giặc Ân, biểu tượng của sức mạnh chống ngoại xâm. Ở thời nhà Trần, các đội kỵ binh từng góp phần vào chiến thắng lẫy lừng trên sông Bạch Đằng, đồng hành cùng các trận đánh bất ngờ, sáng tạo trong chiến thuật. Đến thời Quang Trung - Nguyễn Huệ, đoàn quân Tây Sơn tiến quân thần tốc vào Thăng Long, một phần nhờ lực lượng kỵ binh cơ động, giúp tạo ra những chiến thắng mang tính quyết định. Ngựa không chỉ xông pha trận mạc mà còn đóng vai trò thông tin chiến lược, vận chuyển công văn, mật lệnh trở thành “hệ thống liên lạc tốc độ cao” của quân sự thời xưa.
Tín ngưỡng, nghệ thuật và ngôn ngữ Việt
Trong đời sống người Việt, ngựa mang nhiều ý nghĩa biểu tượng. Không phải ngẫu nhiên mà trong nhiều đình, đền, miếu, phủ đều bắt gặp hình ảnh ngựa với màu sắc khác nhau như ngựa trắng tượng trưng cho sự thanh khiết và sứ giả của bầu trời; ngựa đỏ biểu trưng cho uy quyền và sức mạnh của các vị thần trừ tà; ngựa vàng tượng trưng cho phú quý; còn ngựa đen thường gắn với sự linh thiêng và khả năng trấn áp tà ma. Người Việt tin rằng ngựa là phương tiện để thần linh đi tuần, bảo hộ dân gian. Trong các lễ cúng, việc đốt hình ngựa giấy là cách “cung cấp phương tiện” cho người đã khuất, giúp họ tiếp tục hành trình ở thế giới bên kia. Ngựa vì thế trở thành cầu nối giữa hai cõi, giữa đời sống và thế giới linh thiêng.
Trong nghệ thuật, đặc biệt là tranh dân gian Đông Hồ và Hàng Trống, hình tượng “Mã đáo thành công” xuất hiện như lời cầu chúc may mắn, khởi đầu thuận lợi. Đàn ngựa phi nước đại không chỉ diễn tả tốc độ mà còn thể hiện năng lượng, khát vọng, sự bứt phá hướng tới thành công. Ngựa cũng đi vào văn chương, ca dao, tục ngữ với nhiều tầng ý nghĩa. Những câu quen thuộc như “Ngựa quen đường cũ” hay “Mã đáo thành công” được sử dụng như lời nhắc nhở, lời chúc, hay ẩn dụ về tính cách con người. Trong các bài thơ, hình ảnh ngựa đôi khi biểu trưng cho sự thủy chung, lúc lại thể hiện sức mạnh, lúc là biểu trưng cho nỗi cô đơn trên những hành trình dài. Ngựa đã vượt ra khỏi vai trò minh họa, trở thành chất liệu sống động trong tâm hồn nghệ thuật Việt.
Kỵ binh hiện đại
Năm 2020, Bộ Công an chính thức ra mắt lực lượng Cảnh sát cơ động kỵ binh. Đơn vị này sở hữu hàng trăm chiến sĩ và hàng chục chiến mã được huấn luyện chuyên nghiệp. Những giống ngựa khỏe, chủ yếu là ngựa Mông Cổ được lựa chọn nhờ sức bền, khả năng thích nghi với nhiều địa hình. Chúng được huấn luyện bài bản, đi theo đội hình, vượt chướng ngại, tuân thủ mệnh lệnh, tham gia hỗ trợ bắt giữ tội phạm, kiểm soát đám đông, tuần tra ở khu vực phương tiện cơ giới khó tiếp cận.
Sự xuất hiện của những đội kỵ binh trong trang phục hiện đại cưỡi ngựa tuần tra, biểu diễn, diễu hành trong dịp lễ hội đã tạo nên hình ảnh mới mẻ, gây ấn tượng mạnh. Không chỉ mang lại giá trị thẩm mỹ, lực lượng này đem đến ưu thế chiến thuật, giúp lực lượng Công an có tầm quan sát cao hơn, làm chủ tâm lý đám đông và linh hoạt di chuyển ở nơi xe cơ giới khó vận hành. Đây là sự kết hợp giữa truyền thống và công nghệ, là minh chứng rằng những chiến mã ngày nay không trở lại để đánh giặc, mà để giữ bình yên cho xã hội.
Vai trò thay đổi qua từng thời kỳ, ngựa vẫn mang chung những giá trị cốt lõi là sức mạnh, tốc độ, lòng trung thành và khả năng gắn bó với con người. Ở miền núi, ngựa là bạn làm ăn; trong lịch sử, là đồng đội trên chiến trường; còn trong xã hội hiện đại, là chiến hữu bảo vệ cuộc sống bình yên của nhân dân. Từ những dấu chân trên triền núi đến tiếng vó vang vọng trên quảng trường hôm nay, hành trình của ngựa trong văn hóa Việt cho thấy truyền thống không bao giờ mất đi, mà luôn chuyển mình để thích ứng. Chính điều ấy khiến ngựa, dù đứng ở quá khứ hay hiện tại, vẫn mãi là biểu tượng của sức sống, khát vọng và bản sắc Việt Nam.
