Nghi lễ then Khoăn của dân tộc Tày

LCĐT - Then Khoăn (then Cầu thọ) là hình thức làm then khá đặc biệt, bởi người được làm then phải là người trên 50 tuổi trở lên, người Tày gọi là người già. Mới đây, nghi lễ then Khoăn của người Tày ở Văn Bàn đã Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể cấp quốc gia.

Để làm an lòng cha mẹ, các con cháu trong gia đình nhờ thầy Then tìm chọn ngày tốt tổ chức nghi lễ Then Khoăn. Người Tày thường chọn ngày tam hợp (hợp với tuổi chủ nhà), chủ nhà tuổi Hợi thì chọn ngày Mão hoặc ngày Mùi để tổ chức. Đặc biệt, người Tày không tổ chức vào ngày con hổ, bởi theo quan niệm của người Tày, con hổ là chúa tể của muôn loài, là ngày xấu, tổ chức vào ngày này mọi thứ đều không thông, các vong, vía, linh hồn của muôn loài không thể về nhập đồng.

Thầy Then sử dụng dây mây làm vòng nối số kéo dài tuổi thọ, sức khỏe cho người được làm Then Khoăn (Cầu thọ).
Thầy Then sử dụng dây mây làm vòng nối số kéo dài tuổi thọ, sức khỏe cho người được làm Then Khoăn (Cầu thọ).

Thời gian tổ chức nghi lễ Then Khoăn kéo dài 1 ngày đêm, bắt đầu từ buổi chiều hôm trước và liên tục cho đến trưa hôm sau với nhiều nghi thức, hoạt cảnh khác nhau được diễn ra. Thầy Then chủ trì, phối hợp với 2 người phụ then và đội chèo thuyền, đội múa Thê hàu cùng người dân, khách về dự lễ.

Lễ vật, đạo cụ quan trọng nhất phải có 3 ngôi nhà Then, trong đó có 1 ngôi nhà Then 12 gian được làm bằng thân tre và cậng chuối. Phải có cây trúc, cây chuối vì người Tày cho rằng trúc trồng trước nhà, chuối trồng sau nhà đây là những cây dễ trồng, dễ sống, trúc thì nhiều đốt tượng trưng cho trường thọ, chuối thì cao lớn tượng trưng cho sức khỏe. Vì đây là lễ then cầu thọ nên gia chủ phải chuẩn bị nhiều lương thực, thóc lúa, lợn, gà, cá, vịt, bánh trái, hoa quả, mía, rượu, hương, giấy tiền vàng, vải vóc (vải mộc, vải hoa), con én, con ương, xôi màu, cá băm, vòng bạc, trầu cau… Đạo cụ còn có thêm thuyền gỗ, gậy chèo thuyền, túm lúa, chùm chuông nhạc, trống… Người Tày cắt giấy màu xanh, đỏ, tím, vàng trang trí bên ngoài các rọ đựng lương thực, hồn vía của người được làm Then, màu sắc trông thật sặc sỡ, bắt mắt. Tất cả được bày trước tịch thờ (thầy Then treo vải đỏ ở gian ngoài cùng, giáp cầu thang lên xuống). Đặc biệt, có mâm vải dùng nối số, dây mây để kéo số (kéo tăng tuổi thọ cho người được làm Then). Có nhà Khoăn để dâng cho mẹ kỵ, mẹ hạn…

Thầy Then làm phép giao hồn, vía cho thân chủ làm then, người được làm then có thêm sức khỏe, sống thọ hơn.
Thầy Then làm phép giao hồn, vía cho thân chủ làm then, người được làm then có thêm sức khỏe, sống thọ hơn.

Diễn trình một lễ Then Khoăn gồm đầy đủ các bước: Thầy Then thắp hương xin phép bàn thờ tổ Then và thỉnh tổ Then về giúp thầy hành lễ trong suốt quá trình làm Then. Thầy Then đón rồng (đó là cây đàn tính tượng trưng), đón nhạc ngựa (chùm chuông nhạc tượng trưng là con ngựa) để vào đàn lễ Then. Sau đó, đoàn gồm 2 người đón thầy Then và 2 phụ Then cùng đi đến gia đình gia chủ để thực hành lễ Then Khoăn.

Khi đến nhà gia chủ, thầy Then bước vào nhà trước, đại diện gia đình ra ngoài cửa đón thầy. 2 người đón mang đồ nghề của thầy đặt vào phía trong nhà. Sau đó, người nhà bày nước mời thầy Then và các phụ Then uống nước, nghỉ ngơi. Phụ Then nam bảo người nhà gia chủ chuẩn bị một mâm gạo để sắp mâm lễ và mình thì lấy vải đỏ để treo lập đàn tịch lễ cho thầy Then hành lễ.

Các nàng hầu chuẩn bị nhà 12 gian để đón hồn, vía về cho thân chủ.
Các nàng hầu chuẩn bị nhà 12 gian để đón hồn, vía về cho thân chủ.

Bắt đầu từ 15 giờ, mâm lễ cúng được chuẩn bị được đặt trước cửa tịch, phụ Then thắp hương cắm trên mâm rồi lấy đệm trải để thầy Then và 2 phụ Then ngồi. Thầy Then ngồi phía bên tay phải, phụ Then nam ngồi bên tay trái, phía sau là bà phụ Then ngồi. Thầy Then mặc trang phục áo dài đen có đai lưng, đầu đội khăn đen ngồi trước đàn lễ bắt đầu khấn. Đầu tiên thầy Then xin phép tổ tiên nhà gia chủ, trình báo lý do tổ chức lễ Then Khoăn cho gia chủ.

Sau đó, thầy Then mặc trang phục áo tướng (áo màu đỏ, đầu đội mũ pắc ka), tay cầm đàn tính khấn bài đón rồng (đó là cây đàn tính tượng trưng), đón nhạc ngựa (chùm chuông nhạc tượng trưng là con ngựa) để vào đàn lễ Then. Khi thầy Then hát, 2 người phụ Then cầm chùm xóc nhạc để khớp với tiếng đàn tính, lời. Thầy Then hát từng bài một, mỗi khi hát, thầy phải làm lễ nhập đồng để hát, thầy đón quân binh của thầy Then về bảo vệ và phụ giúp thầy khi đi vào cõi Mường Thiên; giao lễ vật dâng cho tổ tiên; giục quân, giục binh khiêng đồ lễ lên Mường Thiên, rồi thầy Then hát 16 bài (16 chương, đoạn)...

Vào lúc 21 giờ, 22 giờ, thầy Then và 2 phụ then tiếp tục thực hiện nghi lễ buổi tối. Thầy Then bắt đầu mặc áo đỏ, đội mũ pắc ka (mặc áo tướng), tay cầm chùm sóc nhạc bằng đồng tượng trưng là để đi ngựa. Thầy Then tiếp tục hành trình đi tìm đón vía, đón hồn về cho gia chủ. Thầy Then lại hát các bài để đưa dẫn đoàn đi xin vía chỗ mẹ Khoăn, gọi vía mẹ Khoăn, xin vía mẹ Khoăn về, đồ lễ lương thực, gạo, muối, thêm dầu, thêm nến, thêm lửa… mời mẹ Khoăn về ăn. Trong nghi lễ có thực hiện múa lên nhà Khoăn, gồm hơn 10 người, tay cầm chùm xóc nhạc, theo nhịp trống gõ để thực hiện động tác múa xòe lên nhà Khoăn…

Các nàng hầu đang thực hiện điệu múa hát chèo thuyền sang sông (Khảm Thông) đi đón hồn, vía về cho người được làm then khoăn.
Các nàng hầu đang thực hiện điệu múa hát chèo thuyền sang sông (Khảm Thông) đi đón hồn, vía về cho người được làm then khoăn.

Khi đã tìm được hồn vía về cho thân chủ, thầy Then gọi tên người được làm Then vào ngồi trước tịch thờ, các con cháu giúp giữ chân tay để thầy Then làm phép cắt đẳng (cắt bỏ cái nghiệp không hay), dùng dây mây kéo thêm số, nối thêm tuổi để được sống thọ hơn. Các con cháu về dự lễ mang cho gia chủ thêm ít gạo, rượu, bánh trái, gà, vải vóc giao người được làm Then. Có làm như vậy, gia chủ sẽ bình an, con cháu vui vẻ, hạnh phúc.

Người được làm Then được thầy Then làm phép buộc vía vào cổ tay, những thành viên trong gia đình, con cháu đều được thầy Then buộc vào cổ tay một vòng chỉ để cầu mong sức khỏe, may mắn. Đến trưa hôm sau, vía đã về nhà rồi, hai người đàn ông, một bên họ nội và một bên họ ngoại giúp gia chủ buộc các Khoăn, các lương (ngũ cốc) lên trên xà nhà để giữ hồn giữ vía cho gia chủ.

Nghi lễ Then Khoăn là loại hình văn hóa truyền thống độc đáo, đặc sắc đã và đang được bảo tồn và phát huy trong cộng đồng người Tày ở huyện Văn Bàn.

Có thể bạn quan tâm

Tin cùng chuyên mục

Tìm về miền thiêng

Tìm về miền thiêng

Ở Mường Lò, có một dòng thác được người Thái đen lưu truyền là con đường đưa linh hồn trở về cõi trời. Bên dòng nước ấy là bãi đá cổ Đông Quái Hà gắn với những câu chuyện về tín ngưỡng, nguồn cội và đời sống của cộng đồng. 

Giữ mạch nguồn văn hóa Nùng

Giữ mạch nguồn văn hóa Nùng

Ở Lục Yên hôm nay, những bộ áo chàm truyền thống, tiếng nói, lời hát và phong tục của đồng bào dân tộc Nùng vẫn đang được gìn giữ. Từ nỗi lo tiếng mẹ đẻ dần mai một đến hành trình khôi phục trang phục truyền thống, kết nối cộng đồng, người Nùng nơi đây đang nỗ lực trao truyền những giá trị văn hóa của dân tộc cho thế hệ mai sau.

Lào Cai tổ chức các hoạt động chào mừng Ngày Văn hóa Việt Nam 2026

Lào Cai tổ chức các hoạt động chào mừng Ngày Văn hóa Việt Nam 2026

Chào mừng Ngày Văn hóa Việt Nam 24/11 gắn với Ngày hội Đại đoàn kết toàn dân tộc năm 2026, tỉnh Lào Cai tổ chức nhiều hoạt động đặc sắc. Điểm nhấn là chương trình nghệ thuật "Lào Cai - Sắc màu hội tụ" diễn ra lúc 20h00' ngày 23/11/2026 (thứ Hai), được truyền hình trực tiếp trên sóng Báo và Phát thanh, Truyền hình tỉnh Lào Cai. Trước đó, chương trình diễu diễn đường phố bắt đầu từ 19h15' cùng ngày. Dịp này, tỉnh cũng tổ chức khai trương “Không gian trà Shan và Sắc màu thổ cẩm”.

Người giữ ký ức qua từng sợi nan

Người giữ ký ức qua từng sợi nan

Ở Nghĩa Đô (Lào Cai), những câu chuyện về nếp sống xưa vẫn được lưu giữ qua từng chiếc làn, giỏ đan bằng tre, giang, nứa. Với nghệ nhân dân gian Nguyễn Thị San, mỗi sản phẩm không chỉ là vật dụng thủ công mà còn chứa đựng ký ức của nhiều thế hệ. Bằng tình yêu nghề và đôi bàn tay khéo léo, bà đang góp phần giữ gìn một nét văn hóa truyền thống trước nguy cơ mai một.

Những người Tày đưa bản làng lên không gian số

Những người Tày đưa bản làng lên không gian số

Không cần thiết bị đắt tiền hay ê-kíp chuyên nghiệp, bằng chiếc máy quay và tình yêu dành cho văn hóa dân tộc, những người trẻ dân tộc Tày ở Lào Cai đang từng ngày kể câu chuyện về quê hương trên các nền tảng mạng xã hội. 

Đánh thức nguồn lực văn hóa, mở hướng phát triển mới cho Lào Cai

Đánh thức nguồn lực văn hóa, mở hướng phát triển mới cho Lào Cai

Một điệu Xòe Thái, một phiên chợ vùng cao, một nghề thủ công truyền thống hay một lễ hội của đồng bào các dân tộc không chỉ là nét sinh hoạt văn hóa đặc sắc, mà còn chứa đựng tri thức, ký ức và bản sắc được bồi đắp qua nhiều thế hệ. Đó là nguồn tài nguyên đặc biệt, tạo nên sức hấp dẫn riêng của Lào Cai. 

Then Pang – Hành trình trao truyền di sản của người Tày

Then Pang – Hành trình trao truyền di sản của người Tày

Trong đời sống văn hóa tâm linh của đồng bào Tày, Then Pang là nghi lễ đặc sắc, chứa đựng những quan niệm tín ngưỡng và giá trị văn hóa được trao truyền qua nhiều thế hệ. Không chỉ mang ý nghĩa đối với người thực hành Then, nghi lễ còn thể hiện ước vọng về cuộc sống bình an, no đủ và góp phần gìn giữ bản sắc văn hóa truyền thống giữa nhịp sống hiện đại.

Lào Cai có thêm 3 di sản văn hóa phi vật thể quốc gia

Lào Cai có thêm 3 di sản văn hóa phi vật thể quốc gia

Ngày 16/11/2026, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã quyết định ghi danh 3 di sản văn hóa phi vật thể của Lào Cai đưa vào Danh mục quốc gia về di sản văn hóa phi vật thể. Đây là tin vui và có ý nghĩa trong dịp Lào Cai hướng tới Ngày Văn hóa Việt Nam (24/11).

Sức sống biên cương qua các tác phẩm ký

Sức sống biên cương qua các tác phẩm ký

Có những vùng đất chỉ cần nhắc tên đã gợi lên bao niềm thương nỗi nhớ và sự thiêng liêng dạt dào trong lòng mỗi người dân. Dải đất biên cương Lào Cai - nơi “dốc A Lù, sương mù Y Tý” hay phố núi Si Ma Cai thanh bình đã đi vào trang ký của Hoàng Xuân Lý qua “Chiều biên giới”, của Thế Quynh với “Ký sự vùng biên” hay Nguyễn Hiền Lương với “Đồn là nhà, biên giới là quê hương, đồng bào các dân tộc là anh em ruột thịt” bằng tất cả sự sống động và tự hào.

Người trẻ nối dài mạch nguồn văn hóa

Người trẻ nối dài mạch nguồn văn hóa

Tuần Văn hóa - Đại đoàn kết dân tộc năm 2026, diễn ra từ ngày 18 đến 24/11, là dịp tôn vinh những giá trị văn hóa đặc sắc của cộng đồng các dân tộc. Trong nhịp sống hôm nay, bằng tình yêu, niềm tự hào và những việc làm thiết thực, thế hệ trẻ đang tiếp nối mạch nguồn văn hóa, góp phần gìn giữ, phát huy và lan tỏa những giá trị truyền thống của cha ông.

Điểm hẹn của những tâm hồn đồng điệu

Điểm hẹn của những tâm hồn đồng điệu

Từ một trang thơ trên mạng xã hội Facebook được hình thành năm 2017 với 6 thành viên, qua 9 năm hoạt động, Câu lạc bộ Người yêu thơ Việt tỉnh Lào Cai đã trở thành mái nhà chung ấm áp của hơn 200 hội viên cùng 14 tổ, nhóm trực thuộc. 

Hướng dẫn đăng ký vé chương trình nghệ thuật 'Muôn sắc Việt Nam': Những câu hỏi người hâm mộ cần biết

Hướng dẫn đăng ký vé chương trình nghệ thuật 'Muôn sắc Việt Nam': Những câu hỏi người hâm mộ cần biết

Cổng đăng ký vé trực tuyến chương trình nghệ thuật đặc biệt “Muôn sắc Việt Nam” chính thức mở từ 10h ngày 17/11/2026. Để quá trình đăng ký và nhận vé diễn ra thuận lợi, Ban Tổ chức đã giải đáp những câu hỏi thường gặp, từ cách thức đăng ký, thông tin cần chuẩn bị đến quy trình đổi vé cứng và những lưu ý quan trọng dành cho khán giả.

fb yt zl tw