Đường chỉ "kể chuyện" bản làng
Bên khung dệt, chị Đinh Thị Hiến, tổ dân phố Đoàn Kết, phường Nghĩa Lộ, thoăn thoắt đưa thoi. Nhịp chân đều đặn, bàn tay khéo léo chỉnh từng sợi chỉ, ánh mắt chăm chú dõi theo từng đường hoa văn dần hiện lên trên mặt vải.
Từ những sợi chỉ đủ màu, một tấm thổ cẩm dần thành hình. “Trước đây tôi học dệt chủ yếu để giữ nghề truyền thống. Sau này, sản phẩm có người mua, tôi cùng chị em lập tổ dệt vừa làm vừa đưa sản phẩm ra thị trường” - chị Hiến chia sẻ.
Câu chuyện của chị Hiến cũng là hành trình của nhiều phụ nữ Thái ở Mường Lò, những người tiếp nối nghề dệt từ các mẹ, các bà. Để nghề không bị mai một, họ vừa gìn giữ kỹ thuật truyền thống, vừa tìm cách nâng cao giá trị sản phẩm, tạo thu nhập và giữ người gắn bó với khung cửi.
Theo chị Hiến, dệt thổ cẩm đòi hỏi sự kiên nhẫn và khéo léo trong từng công đoạn, từ đưa thoi đến tạo hoa văn. Trước đây, người Thái chủ yếu sử dụng nguyên liệu tự nhiên để nhuộm sợi; nay, sợi tổng hợp với màu sắc phong phú được dùng phổ biến hơn. Dù vậy, những gam màu truyền thống như đỏ, hồng, xanh vẫn được gìn giữ.
Những hoa văn cỏ cây, hoa lá, chim muông được cách điệu trên mặt vải, vừa thể hiện sự khéo léo của người phụ nữ, vừa gửi gắm cách người Thái cảm nhận về thiên nhiên và cuộc sống. Nghệ nhân Điêu Thị Xiêng, tổ dân phố Nghĩa An, phường Nghĩa Lộ cho biết, khung dệt truyền thống được làm từ tre, sau chuyển sang gỗ và ngày càng được cải tiến.
Khung và nguyên liệu thay đổi, nhưng đôi tay người thợ vẫn là yếu tố quyết định. Qua từng đường chỉ, người phụ nữ Thái không chỉ dệt nên sản phẩm mà còn gìn giữ ký ức và bản sắc của bản làng.
Có thời điểm tiếng khung cửi ở Mường Lò thưa dần trước sức cạnh tranh của hàng công nghiệp với mẫu mã đa dạng. Để giữ nghề, người dệt buộc phải đổi cách làm, khẳng định giá trị truyền thống để tìm đầu ra cho sản phẩm.
Chị Hiến là một trong những người chọn con đường sản xuất và kinh doanh thổ cẩm. Với chị, những tấm vải vốn đã hiện diện từ lâu trong đời sống người Thái, từ trang phục đến chăn, gối, khăn và các vật dụng thường ngày. Đưa thổ cẩm ra thị trường cũng là cách để nghề truyền thống tiếp tục được duy trì.
Khi có đơn hàng, những gia đình còn khung dệt có thêm việc. Khi sản phẩm bán được, người phụ nữ có thêm thu nhập và khi nghề tạo ra sinh kế, người trẻ có thêm tâm huyết để học nghề của bà, của mẹ.
Từ một công việc chủ yếu phục vụ gia đình, dệt thổ cẩm đang từng bước trở thành hoạt động sản xuất hàng hóa gắn với đời sống kinh tế ở Mường Lò.
Từ khung cửi đến không gian du lịch
Với gia đình chị Lò Văn Chinh, tổ dân phố Đoàn Kết, phường Nghĩa Lộ, nghề dệt còn được gắn với du lịch cộng đồng. Du khách đến đây vừa thưởng thức các món ăn truyền thống của đồng bào Thái, vừa trực tiếp trải nghiệm cách người dân làm thổ cẩm.
Chị Chinh chia sẻ: “Với chúng tôi, đưa thoi, luồn sợi là công việc quen thuộc nhưng với du khách đó lại là trải nghiệm văn hóa. Nhiều người thích thú khi được tận mắt nhìn đôi chân nhịp theo khung dệt, đôi tay luồn sợi và những hoa văn dần hiện ra”.
Tại khu du lịch nghỉ dưỡng MelyFarm, phường Nghĩa Lộ, nghề dệt thổ cẩm được đưa vào không gian trải nghiệm dành cho du khách. Chiếc khung dệt trở thành một phần của khu trưng bày, các cô gái Thái trực tiếp giới thiệu khách cách dệt, hoa văn và giá trị của sản phẩm, giúp nghề truyền thống hiện diện sinh động hơn trong hoạt động du lịch.
Từ một công cụ lao động, khung cửi trở thành một phần của câu chuyện văn hóa mà Mường Lò đang kể với du khách. Đó cũng là một cách để nghề truyền thống tìm thêm cơ hội tồn tại và phát triển.
Tại chợ Mường Lò, các gian hàng thổ cẩm vẫn nổi bật giữa nhịp buôn bán hiện đại. Vải, váy áo, khăn, mũ, thắt lưng... không chỉ được bán mà còn được giới thiệu về chất liệu, hoa văn và ý nghĩa văn hóa. Chị Hà Thị Duyên, tiểu thương kinh doanh thổ cẩm tại chợ cho biết: “Gia đình tôi đã đầu tư máy móc, nguyên liệu để sản xuất, đáp ứng nhu cầu về trang phục và sản phẩm truyền thống”.
Ngoài bán hàng tại chợ, chị Duyên còn đặt các hộ có khung dệt trong bản làm sản phẩm theo mẫu khách yêu cầu. Cách làm này vừa tạo thêm việc làm cho người dân, vừa giúp người kinh doanh chủ động nguồn hàng và đáp ứng tốt hơn nhu cầu thị trường.
Khi sản phẩm dần có chỗ đứng, cơ sở của chị tiếp tục đầu tư máy móc, mở rộng nhà xưởng và thuê thêm lao động. Thổ cẩm không chỉ tiêu thụ tại Nghĩa Lộ mà còn được đưa đến Văn Chấn, Trạm Tấu và một số địa phương lân cận.
Theo các tiểu thương tại chợ Mường Lò, trung bình mỗi năm, các cơ sở và hộ gia đình trong khu vực sản xuất hơn 100.000 sản phẩm. Con số này cho thấy, thổ cẩm đã tìm được một chỗ đứng nhất định trong đời sống kinh tế.
Để tiếng khung cửi không lặng im
Chiều xuống, Mường Lò dần lên đèn. Trong những ngôi nhà sàn, tiếng thoi vẫn đều đặn vang lên. Chị Đinh Thị Hiến, em Lò Thị Thảo, em Lò Thị Hằng cùng nhiều phụ nữ Thái vẫn miệt mài bên khung dệt, từng đường chỉ, hoa văn dần hiện lên dưới bàn tay khéo léo của những người phụ nữ Thái.
Nhìn người phụ nữ ngồi bên khung dệt mới thấy, giữ nghề hôm nay không chỉ là giữ khung cửi hay lưu lại những mẫu hoa văn cũ, mà quan trọng hơn là duy trì được người làm nghề và truyền lại kỹ năng cho thế hệ sau.
Hiện nay, tại một số trường học ở khu vực Mường Lò, nghệ nhân và người cao tuổi đã trực tiếp hướng dẫn học sinh thêu, dệt thổ cẩm, giúp các em hiểu hơn về nghề truyền thống của dân tộc mình.
Ngoài kia, cuộc sống vẫn chuyển động. Những nếp nhà mới dần xuất hiện, đường phố đông đúc hơn, du lịch phát triển, thị trường ngày càng mở rộng. Nghề dệt cũng đang thích nghi với nhịp sống mới. Sản phẩm được đưa ra thị trường, giới thiệu tại các điểm du lịch, lễ hội và trở thành hàng hóa phục vụ người dân, du khách. Nhờ đó, những người còn gắn bó với khung cửi có thêm việc làm, còn nghề truyền thống có thêm cơ hội được tiếp nối.
Giữa những đổi thay của Mường Lò, âm thanh của thoi dệt có thể nhỏ bé nhưng đó là âm thanh của một nghề đang được tiếp thêm sức sống. Và đó cũng là thanh âm của một phần ký ức Mường Lò đang được dệt tiếp bằng những đôi bàn tay khéo léo và miệt mài của bà con người Thái hôm nay.
