Trong mọi hệ thống an sinh, lương hưu không đơn thuần là một khoản thu nhập định kỳ. Với hàng triệu người cao tuổi, đó là "phao cứu sinh" giúp họ giữ được sự tự chủ tối thiểu khi không còn khả năng lao động. Bởi vậy, câu chuyện điều chỉnh lương hưu trước áp lực giá cả tăng cao không chỉ là bài toán kỹ thuật, mà là phép thử về mức độ nhân văn và bền vững của chính sách.
Giật gấu vá vai
Thực tế hiện nay cho thấy, nhiều người nghỉ hưu – đặc biệt là những người có mức lương thấp, nghỉ hưu từ lâu – đang phải "co kéo" từng đồng để trang trải cuộc sống. Khi giá thực phẩm, y tế, điện nước liên tục leo thang, mức tăng lương hưu theo tỉ lệ phần trăm nhiều khi trở nên "mỏng" đi trông thấy. Một vài chục nghìn hay vài trăm nghìn đồng tăng thêm không đủ bù đắp chi phí sinh hoạt tăng nhanh, khiến "phao an sinh" vốn đã mong manh lại càng chòng chành hơn.
Ông L.V.S, một cán bộ hưu trí tại phường Nhiêu Lộc chia sẻ: "Tôi nghỉ hưu đã hơn 10 năm, lương mỗi tháng chưa tới 4 triệu đồng. Trước đây còn tằn tiện được, nhưng mấy năm gần đây giá cả tăng nhanh quá, đi chợ cái gì cũng đắt. Tiền điện, tiền thuốc, rồi sinh hoạt hằng ngày cứ đội lên, trong khi lương hưu tăng không đáng kể. Có tháng tôi phải cân nhắc từng khoản chi, thậm chí hạn chế mua thuốc dù biết sức khỏe không cho phép. Lương hưu với người già như chúng tôi là nguồn sống duy nhất, nên chỉ mong Nhà nước khi điều chỉnh phải tính đến người thu nhập thấp, để chúng tôi còn đủ sống chứ không chỉ là tăng cho có".
Khó khăn không kém là trường hợp bà N.K.Đ (quê Tây Ninh). Bà Đ. từng làm công nhân, đóng bảo hiểm đầy đủ nhưng do mức lương thấp nên khi về hưu cũng chỉ nhận được hơn 3 triệu đồng/tháng. Với bà, số tiền này ở thời điểm hiện tại thực sự rất khó xoay xở.
"Tôi không dám ốm vì mỗi lần đi khám là tốn kém, con cái cũng còn nhiều gánh nặng nên không thể trông cậy. Nhiều người như tôi chỉ mong mỗi lần tăng lương hưu, Nhà nước ưu tiên cộng thêm cho người hưởng thấp, chứ nếu chỉ tính theo phần trăm thì chúng tôi vẫn thiệt. Tuổi già rồi, điều mong nhất là có cuộc sống ổn định, không trở thành gánh nặng cho gia đình".
Cần thêm nhiều "trụ đỡ"
Chính trong bối cảnh đó, đề xuất hai phương án tăng lương hưu – một theo tỉ lệ phần trăm, một kết hợp tăng tuyệt đối – đã mở ra cuộc tranh luận đáng chú ý. Nếu tăng đồng loạt theo tỉ lệ, nguyên tắc "đóng – hưởng" được đảm bảo, tạo niềm tin cho người đang tham gia bảo hiểm xã hội. Nhưng ngược lại, cách này có xu hướng nới rộng khoảng cách giữa người hưởng lương cao và người hưởng lương thấp. Trong khi đó, phương án cộng thêm một khoản tiền cố định lại mang tính chia sẻ rõ nét hơn, giúp nhóm yếu thế cải thiện đáng kể thu nhập, song lại đặt ra câu hỏi về tính công bằng dài hạn.
Tuy nhiên, nếu nhìn lương hưu dưới góc độ là "phao an sinh", có thể thấy trọng tâm của chính sách không nên dừng lại ở việc "ai được tăng nhiều hơn", mà là "ai đang cần được giữ không bị chìm". Những người hưởng lương hưu thấp, không còn khả năng tạo thêm thu nhập, chính là nhóm dễ bị tổn thương nhất trước biến động giá cả. Với họ, mỗi sự điều chỉnh không chỉ mang ý nghĩa kinh tế mà còn là sự bảo đảm về nhân phẩm và cảm giác không bị bỏ lại phía sau.
Dĩ nhiên, không thể phủ nhận rằng quỹ bảo hiểm xã hội phải được bảo đảm an toàn, bền vững. Việc tăng lương hưu nếu thiếu tính toán có thể tạo áp lực lớn trong dài hạn, nhất là khi dân số già hóa nhanh, số người hưởng ngày càng nhiều hơn số người đóng. Nhưng an sinh xã hội, suy cho cùng, không chỉ là bài toán cân đối thu – chi, mà còn là cam kết của Nhà nước đối với những người đã đóng góp cả đời lao động.
Vì vậy, hướng đi hợp lý có lẽ không nằm ở việc lựa chọn một trong hai phương án, mà là sự kết hợp hài hòa giữa nguyên tắc và chia sẻ. Tăng theo tỉ lệ để duy trì niềm tin vào hệ thống, đồng thời bổ sung các khoản hỗ trợ có mục tiêu cho nhóm lương hưu thấp. Cách làm này không chỉ giúp thu hẹp khoảng cách, mà còn củng cố vai trò của lương hưu như một "tấm lưới an sinh" đủ chắc để đỡ những người yếu thế nhất.
Xa hơn, cần nhìn nhận rằng việc bảo vệ giá trị của lương hưu không thể chỉ trông chờ vào những lần điều chỉnh định kỳ. Kiểm soát lạm phát, ổn định giá cả, mở rộng các chính sách hỗ trợ người cao tuổi về y tế, nhà ở, dịch vụ công… cũng là những "trụ đỡ" quan trọng giúp chiếc "phao an sinh" không bị xẹp hơi theo thời gian.
"Một xã hội được đánh giá không chỉ qua tốc độ tăng trưởng, mà còn qua cách đối xử với những người không còn khả năng tự lo cho mình. Khi lương hưu thực sự đủ để người già sống tối thiểu một cách đàng hoàng, đó không chỉ là thành quả của chính sách, mà còn là thước đo của sự văn minh. Và khi ấy, "phao an sinh" sẽ không còn chòng chành giữa sóng gió giá cả, mà trở thành điểm tựa vững chắc cho những năm tháng cuối đời"- Một chuyên gia an sinh bày tỏ.
