Không phải cứ vướng bê bối là mất danh hiệu
Kiều Thanh được phong tặng danh hiệu NSƯT năm 2015. Việc mới đây nữ diễn viên này bị khởi tố, bắt tạm giam để điều tra về tội “Mua bán trái phép chất ma túy” đăt ra câu hỏi về việc liệu danh hiệu cao quý này có bị tước hay không nếu bê bối trên kết thành một bản án có hiệu lực pháp luật.
Theo Luật Thi đua, khen thưởng số 06/2022/QH15, được Quốc hội thông qua ngày 15/6/2022 và có hiệu lực từ ngày 1/1/2024, người được tặng danh hiệu NSND, NSƯT mà bị kết tội bằng bản án, quyết định của Tòa án đã có hiệu lực pháp luật và bị áp dụng hình phạt tù có thời hạn, tù chung thân hoặc tử hình thì bị tước danh hiệu. Điều này có nghĩa việc một nghệ sĩ bị khởi tố hay đang bị điều tra chưa phải căn cứ để tước danh hiệu đã được trao, mà điều kiện pháp lý cần thiết là phải gắn với bản án đã có hiệu lực và mức hình phạt thuộc trường hợp luật quy định.
Trên thực tế, Bộ VHTT&DL là cơ quan quản lý Nhà nước về lĩnh vực văn hóa, nghệ thuật, có vai trò tham mưu, quản lý và xử lý hồ sơ theo quy định khi phát sinh vấn đề liên quan danh hiệu. Tuy nhiên, đơn vị này không thể tự mình tước đi đanh hiệu NSND, NSƯT chỉ vì một nghệ sĩ vướng "scandal" hoặc bị khởi tố. Minh chứng là vào năm 2019, khi Kiều Thanh gây tranh luận bởi chuyện đời tư và bị một bộ phận dư luận đề nghị tước danh hiệu NSƯT. Song thời điểm đó, cơ quan quản lý phải căn cứ vào quy định pháp luật chứ không thể lấy phản ứng của công chúng làm căn cứ thu hồi. Điều này không phải bởi pháp luật không có cơ chế tước, mà bởi để đi đến bước đó phải hội đủ điều kiện khá cụ thể. Vì vậy mới có chuyện nhiều nghệ sĩ từng vướng bê bối, bị xử phạt hoặc bị đề nghị thu hồi danh hiệu nhưng chưa rơi vào trường hợp luật định.
Trong số này, diễn viên Hoài Linh là một ví dụ. Năm 2021, sau những tranh luận liên quan hoạt động từ thiện, dư luận dừng dấy lên ý kiến đề nghị thu hồi danh hiệu NSƯT của Hoài Linh. Thanh tra Bộ VHTTDL khi đó cũnbg tiếp nhận và chuyển đơn để xem xét theo quy định, nhưng đề nghị của dư luận không đồng nghĩa với một quyết định tước danh hiệu. Bên cạnh đó, nhiều nghệ sĩ từng gây tranh luận về phát ngôn trên mạng xã hội hay cách hành xử trong đời sống. Dĩ nhiên, chuyện này có thể làm hình ảnh của họ bị tổn thương, nhưng chưa đủ căn cứ pháp lý phù hợp để tước danh hiệu cao quý đã được trao tặng.
Trở lại với trường hợp của Kiều Thanh, trong trường hợp nữ diễn viên này bị kết án thì bản án và mức hình phạt là căn cứ để đặt ra việc tước danh hiệu. Song việc xử lý tiếp theo vẫn phải được thực hiện theo đúng trình tự và thẩm quyền của pháp luật.
Quy tắc ứng xử không phải “luật để tước danh hiệu”
![Kiều Thanh trong phim "Phía trước là bầu trời", vai diễn giúp cô ghi dấu với khán giả](https://cdn.baolaocai.vn/images/7c5azgNh4TBESs3pfY1d-haiNJnGddTLNuF-mN_fbiC12xWVlmAffat8Hdhp-x7C/k5jpg.jpg.avif "Kiều Thanh trong phim "Phía trước là bầu trời", vai diễn giúp cô ghi dấu với khán giả")
Mỗi lần nghệ sĩ vướng "scandal" hay bê bối đời tư, Quy tắc ứng xử của người hoạt động trong lĩnh vực nghệ thuật lại được nhắc tới. Văn bản này được Bộ VHTTDL ban hành cuối năm 2021 theo Quyết định 3196/QĐ-BVHTTDL với mục tiêu xây dựng chuẩn mực ứng xử của nghệ sĩ trong nghề nghiệp, với đồng nghiệp, công chúng, báo chí, truyền thông và trên mạng xã hội.
Theo đó, bản quy tắc yêu cầu người hoạt động nghệ thuật giữ gìn danh dự, uy tín, phẩm chất đạo đức, gương mẫu chấp hành pháp luật, có trách nhiệm với phát ngôn và không lợi dụng danh hiệu, hình ảnh để trục lợi. Nhưng đây chỉ là bộ chuẩn mực định hướng việc ứng xử, không phải văn bản quy phạm pháp luật đặt ra chế tài, vì vậy không có điều khoản nào quy định nghệ sĩ vi phạm một chuẩn mực cụ thể thì bị tước NSƯT. Sự khác biệt này rất quan trọng bởi bộ quy tắc ứng xử có thể định hướng nghệ sĩ nên hành xử thế nào, nhưng nếu hành vi vi phạm đến mức phải xử lý thì phải dựa vào quy định pháp luật tương ứng. Thế nên không thể lấy một quy tắc mang tính định hướng để thay thế cho căn cứ pháp lý về tước danh hiệu.
Với Kiều Thanh, những ồn ào đời tư xảy ra vào năm 2019 hay các phát ngôn gây tranh cãi sau đó có thể được nhìn dưới góc độ chuẩn mực ứng xử. Nhưng vụ án ma túy hiện tại mà cô đang bị điều tra là câu chuyện khác hẳn vì thuộc phạm vi pháp luật hình sự. Từ một nữ diễn viên từng được khán giả nhớ đến qua nhiều vai diễn cá tính, có nhiều năm hoạt động tại Nhà hát Kịch Hà Nội và được phong NSƯT, Kiều Thanh đang đứng trước một cú "ngã ngựa" không cách nào cứu vãn được.
Về lý mà nói, nếu như sau này vụ án không thuộc trường hợp phải tước danh hiệu, Kiều Thanh vẫn có thể giữ NSƯT, nhưng điều đó không có nghĩa mọi thứ vẫn nguyên vẹn. Cái mất lớn nhất của một nghệ sĩ đôi khi không nằm ở một danh hiệu được ghi trên giấy, mà là uy tín và niềm tin của khán giả. Danh hiệu có thể được pháp luật quy định việc giữ hay tước, còn niềm tin thì không phải mất đi rồi là khôi phục lại được. Với Kiều Thanh, dù kết quả pháp lý cuối cùng ra sao, sự việc hiện tại đã khiến công chúng nhìn lại một chặng đường khác, từ những tranh luận về đời tư, phát ngôn đến một vụ án hình sự nghiêm trọng. Đó mới là điều đáng tiếc nhất!
