Ba mươi năm trước, giữa khoảng sân của Trường tiểu học Kim Đồng, một ngôi trường ở Mường Lò, những dây điện, bóng điện được mắc lên ngọn cây bàng, khoảng 600 người nắm tay nhau trong vòng xòe đón năm mới. Ba mươi năm sau, giữa sân khấu thực cảnh cùng công nghệ trình diễn hiện đại trên sân vận động ở Mường Lò, 2026 nghệ nhân và diễn viên quần chúng mở ra những vòng đại xòe kết nối bạn bè muôn phương. Vượt qua thời gian và những biến thiên lịch sử, qua bao đổi thay nhưng có một thứ vẫn vẹn nguyên. Nghệ thuật Xòe Thái vẫn sống trong lòng Nhân dân. Và người làm nên sức sống của Xòe vẫn chính là Nhân dân.
“Điệu xòe có từ bao giờ?” là câu hỏi khó có được câu trả lời duy nhất. Nhìn lại hành trình hình thành những màn đại xòe ở Mường Lò, Lào Cai, có một dấu mốc cách đây tròn ba mươi năm luôn được những người trong cuộc nhớ tới với nhiều xúc động.
Trong ký ức của bà Hoàng Thị Hạnh, nguyên Phó Trưởng Ban Chỉ đạo Tây Bắc, nguyên Thứ trưởng, Phó Chủ nhiệm Ủy ban Dân tộc (nay là Bộ Dân tộc và Tôn giáo), đêm xòe có quy mô đầu tiên ở Mường Lò, đón giao thừa xuân Bính Tý năm 1996 là một kỷ niệm đặc biệt.
Bà bồi hồi nhớ lại: Năm 1994, Thủ tướng Chính phủ ban hành chỉ thị về việc cấm sản xuất, buôn bán và đốt pháo. Tháng 5 năm 1995, thị xã Nghĩa Lộ được tái thành lập theo Nghị định số 31 của Chính phủ. Thời điểm đó, là Phó Chủ tịch Ủy ban nhân dân thị xã, tôi rất trăn trở làm thế nào tổ chức một hoạt động đón năm mới thay cho thói quen đốt pháo nổ. Hiểu được suy nghĩ của tôi, anh Nguyễn Đức Vượng, trưởng phòng văn hóa đã tham mưu ý tưởng tổ chức “Đêm xòe vào xuân”. Tôi lập tức bàn với lãnh đạo phòng Văn hóa, Công an thị xã và rất tin tưởng vào khả năng của chị Quách Thị Nga, cán bộ phòng Văn hóa. Chúng tôi lấy lớp trẻ thanh niên cùng các nghệ nhân làm nòng cốt, báo cáo Thường trực Thị ủy tổ chức múa xòe vào đêm giao thừa.
Và ý tưởng thành hiện thực. Một đêm xòe vào xuân, một hội xòe đầu tiên sau hòa bình lập lại ở vùng Tây Bắc được hồi sinh tại sân Trường tiểu học Kim Đồng. Điện được mắc lên những cây bàng, lửa được nhóm giữa sân, tiếng chiêng, tiếng trống rộn ràng. Người dân đến ngày một đông, ai ai cũng rạng ngời, háo hức, tay nắm tay cùng hòa trong vòng xòe…
Từ những vòng xòe chỉ vài chục người, khi đông nhất khoảng một trăm, hai trăm người, lần đầu tiên, Mường Lò, Nghĩa Lộ đã có một đêm đại xòe mùa xuân với khoảng 600 người tham gia như thế. Đặt trong điều kiện lúc bấy giờ, đó là một cuộc hội tụ đáng nhớ. Một sinh hoạt quen thuộc của bản làng đã mở rộng thành niềm vui chung bằng chính sự tham gia của người dân.
Nhớ buổi ban đầu ấy, thương biết mấy những lo toan còn giản dị: một khoảng sân đủ rộng, ánh điện đủ soi, tiếng trống, tiếng chiêng đủ gọi người về. Những người có mặt trong đêm xòe năm ấy có lẽ chưa hình dung ba mươi năm sau, vòng xòe quê hương sẽ có tiếng vang lan cả ra thế giới.
Những năm sau, vòng xòe lớn dần qua các dịp lễ, kỷ niệm, từ vài trăm đến hàng nghìn người. Tiếng trống gọi thêm người, niềm vui gọi thêm bạn. Đại xòe gắn với Lễ hội Văn hóa, Du lịch Mường Lò thường niên cũng từng bước trở thành một biểu tượng văn hóa, đưa vùng đất này thành điểm hẹn mỗi dịp thu về trên hành trình khám phá Lào Cai, Tây Bắc.
Và có một điều hết sức đặc biệt nữa, bà Hoàng Thị Hạnh cũng chính là tác giả lời thơ của bài hát “Anh có vào Nghĩa Lộ với em không”. Tác phẩm đầy da diết, mời gọi và chứa đựng chiều sâu cảm xúc này cũng đã bước qua tuổi 30, cùng thời điểm chuẩn bị xuất hiện màn “đại xòe” đầu tiên trên vùng đất Mường Lò.
Chị Quách Thị Nga, người được nhắc đến trong câu chuyện của bà Hoàng Thị Hạnh cũng đã trở thành một tổng đạo diễn, tổng biên đạo của rất nhiều màn đại xòe, góp phần làm giàu thêm đời sống văn hóa ở cơ sở, lan tỏa giá trị Xòe Thái và làm nên thành công cho các sự kiện quan trọng, trong đó có Lễ đón nhận Bằng của UNESCO ghi danh nghệ thuật Xòe Thái vào Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại năm 2022 và Lễ hội Văn hóa, Du lịch Mường Lò năm 2026.
Tiếp nối hành trình gìn giữ, lan tỏa giá trị và sức sống bền vững của nghệ thuật Xòe Thái, Lễ hội Văn hóa, Du lịch Mường Lò năm 2026 với điểm nhấn là chương trình nghệ thuật khai mạc “Xòe Thái - Trọn một vòng yêu”.
Sân khấu thực cảnh rộng 3.000 nghìn mét vuông được tổ chức giữa Sân vận động phường Nghĩa Lộ, kết hợp âm thanh, ánh sáng và công nghệ trình chiếu 3D mapping. Màn trình diễn đại Xòe có sự tham gia của 2.026 nghệ nhân, diễn viên quần chúng.
Không gian rộng lớn và công nghệ hiện đại mở ra cách kể câu chuyện mới mẻ hơn về đất và người Mường Lò. Nhưng, vượt qua thời gian và những biến thiên lịch sử, qua bao đổi thay nhưng có một thứ vẫn vẹn nguyên. Đó là giá trị bản sắc độc đáo của 6 điệu Xòe cổ và người nối dài những vòng xòe vẫn là Nhân dân - những con người hiền hậu, chất phác, mang theo niềm tự hào, tình yêu quê hương và sự cống hiến hết mình vì điệu Xòe quê hương.
Đáng trân trọng hơn cả, để có khoảnh khắc hàng nghìn người cùng chung nhịp bước là cả tháng trời tập luyện với bao lo toan bộn bề cuộc sống. Các bà, các cô, các chị phải thu xếp việc nhà, việc đồng áng, công việc mưu sinh để tham gia tập luyện, ghi nhớ động tác, đội hình. Nhưng, tất cả đều tự hào, vui vẻ, hân hoan, háo hức và mong đợi, vì từ thuở nằm nôi, những làn điệu dân ca, dân vũ và nhịp xòe thân thương đã nuôi dưỡng, thấm đẫm vào máu thịt, làm nên cốt cách tâm hồn người Thái ở Mường Lò. Sức lay động của Xòe Thái không ở đâu xa mà ở chính trong những điều tưởng như bình dị ấy.
Không ai có thể đứng một mình mà tạo nên một vòng xòe trọn vẹn. Vòng xòe chỉ thực sự đầy đặn khi mọi người cùng hòa nhịp. Có lẽ bởi thế, vượt ra ngoài khuôn khổ của một điệu múa dân gian, Xòe Thái đã trở thành biểu tượng văn hóa cao đẹp, thể hiện tinh thần đại đoàn kết, triết lý sống mãnh liệt, hào sảng, lạc quan, yêu đời, tạo nên bản sắc văn hóa độc đáo của cộng đồng dân tộc Thái qua những vòng xòe "có dáng con sông, có hình ngọn núi, có muôn tình người, có muôn màu hoa" thiết tha, mời gọi.
Chứng kiến sự phát triển hôm nay, càng thấm thía công sức của những người đi trước. Khi chưa có sân khấu lớn, chưa có điều kiện quảng bá rộng rãi, bao thế hệ đã giữ điệu xòe bằng trí nhớ, bằng những buổi chỉ dạy kiên nhẫn, bằng việc gọi con cháu cùng vui mỗi dịp bản làng mở hội...
Ở Mường Lò, sự tiếp nối, trao truyền là lúc ngay cả đến những người cao tuổi vẫn còn muốn học những điệu xòe cổ; một thôn, xóm, một đội văn nghệ, một câu lạc bộ duy trì được việc thực hành, lịch tập luyện; một gia đình mà các thành viên háo hức mặc trang phục truyền thống tham gia các hoạt động của cộng đồng. Sự tiếp nối thể hiện ở việc người trẻ hiểu hơn về lời hát, phong tục, ý nghĩa của vòng xòe mà mình tham gia và luôn yêu, luôn tự hào nâng niu, gìn giữ.
Nhắc đến những người đi trước ở Mường Lò, nhiều thế hệ nhớ cụ Lò Văn Biến với lòng kính trọng, biết ơn. Cụ là người thầy lớn nghiên cứu, gìn giữ và truyền dạy văn hóa Thái. Những hiểu biết về phong tục, chữ viết, lời ca, điệu múa được cụ trao lại cho người sau bằng sự tâm huyết, tận tụy của cả một đời người để khi còn sống, cụ là “pho sử sống”, khi đã về cõi thiên thu, cụ vẫn là “báu vật Mường Lò”.
Dấu ấn của cố Nghệ nhân Lò Văn Biến hiện diện ở trong chính những điều người học đã hiểu, đã nhớ và tiếp tục trao truyền cho người khác. Mỗi người học được một phần, giữ lại một phần, rồi góp sức nối dài tâm huyết của những người như cụ để tri thức văn hóa có thêm người nâng niu, di sản có thêm người tiếp bước.
Tại Lễ đón nhận Bằng của UNESCO ghi danh nghệ thuật Xòe Thái vào Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại năm 2022, trong chương trình nghệ thuật “Xòe Thái - Tinh hoa miền di sản”, nghệ nhân Lò Văn Biến là một diễn viên đặc biệt thực hiện nghi thức châm lửa, mở đầu cho các màn đại Xòe với 2022 nghệ nhân và diễn viên quần chúng tham gia biểu diễn.
Hình ảnh Nghệ nhân Lò Văn Biến mái tóc bạc trắng, tuy đã bước vào tuổi 90 nhưng dáng đi vẫn nhanh nhẹn thoăn thoắt, động tác mạnh mẽ, tiếng hô hào sảng như đánh thức từng mầm lúa trong thung lũng Mường Lò là một trong những hình ảnh đẹp đã trở thành “di sản tâm hồn” của đất và người nơi đây.
Trong Lễ hội Văn hóa, Du lịch Mường Lò năm nay, người thực hiện nghi thức châm lửa mở đầu cho các màn đại xòe của 2026 nghệ nhân và diễn viên quần chúng trong chương trình nghệ thuật “Xòe Thái - Trọn một vòng yêu” là Nghệ nhân Ưu tú Điêu Thị Xiêng, một trong những học trò xuất sắc của cố Nghệ nhân Lò Văn Biến. Bà đã dành nhiều năm truyền dạy dân ca, sáu điệu xòe cổ cho học sinh, phụ nữ và các đội văn nghệ, sưu tầm, sáng tác 46 bài dân ca, trong đó có 11 bài viết về Đảng, Bác Hồ và quê hương đổi mới.
Cùng với đó, trong vai trò thành viên Ban chủ nhiệm Câu lạc bộ sinh hoạt văn hóa gắn với phát triển du lịch của dân tộc Thái ở phường Nghĩa Lộ, Nghệ nhân ưu tú Điêu Thị Xiêng luôn tích cực vận động bà con gìn giữ trang phục, nhà sàn, ẩm thực, phong tục; tham gia giới thiệu văn hóa Thái với du khách.
Ba mươi năm đã qua, từ ký ức về khoảng sân trường đến điểm hẹn muôn phương, vòng xòe càng rộng mở. Tiếp nối các thế hệ của nghệ nhân Lò Văn Biến, những người như nghệ nhân ưu tú Điêu Thị Xiêng và biết bao người đang thầm lặng nối dài hành trình gìn giữ, phát huy giá trị bản sắc văn hóa dân tộc Thái, giữ cho tiếng trống không lặng, vòng xòe không đứt, những người đón nhận di sản với niềm trân trọng, rồi trao truyền lại bằng tất cả sự nâng niu để hôm nay chúng ta có một di sản đáng tự hào.
