Ở Lào Cai, nối dài hành trình di sản là sự vào cuộc của cả hệ thống chính trị, sự quan tâm, trăn trở, tin yêu của các thế hệ lãnh đạo, sự đồng thuận, nỗ lực đầy bền bỉ, tự hào của Nhân dân, là trao cho thế hệ trẻ tình yêu, sự hiểu biết và tạo điều kiện để cộng đồng gìn giữ, sáng tạo, hưởng những thành quả từ vốn văn hóa của mình.
Trên địa bàn tỉnh Lào Cai hiện nay, nhiều trường học đã triển khai thực hiện hoạt động giáo dục di sản và nghệ thuật truyền thống. Đơn cử, ở Mường Lò, múa xòe được đưa vào thể dục giữa giờ và các hoạt động ngoại khóa. Ở Mù Cang Chải và một số địa phương có đông đồng bào dân tộc Mông, nghệ thuật khèn, vẽ hoa văn bằng sáp ong trên vải được đưa vào nhà trường, góp phần quan trọng trong xây dựng trường học du lịch, trường học hạnh phúc…
Còn gì tuyệt vời và ý nghĩa hơn khi trên sân trường, học sinh làm quen với điệu múa quê hương qua từng nhịp bước, từng động tác, cùng rèn luyện sức khỏe và cảm nhận niềm vui khi hòa nhịp với bạn bè.
Ngày trước, người lớn nắm tay nhau mở rộng cuộc vui cộng đồng. Hôm nay, trẻ em được làm quen với di sản, để mai này chính các em có thể đưa tay mời người khác vào vòng xòe. Một điệu múa, một làn điệu dân ca được học từ thuở nhỏ, những nhịp xòe, những vòng xoay gắn với tiếng trống sân trường, với gương mặt bạn bè sẽ dần trở thành ký ức quê hương.
Sự gắn bó ấy sẽ sâu sắc hơn khi phía sau mỗi động tác là những câu chuyện để các em hiểu được vì sao mọi người nắm tay nhau, điệu xòe gắn với đời sống bản làng thế nào, ông bà, cha mẹ đã gìn giữ và trao lại ra sao. Một buổi nghe nghệ nhân kể chuyện, một lần dự hội cùng gia đình, một dịp cùng bà, cùng mẹ chuẩn bị trang phục truyền thống… đều giúp thế hệ trẻ hiểu thêm về di sản.
Di sản đã, đang và sẽ sống, hiện diện, trường tồn tự nhiên như thế trong ngôi trường thân yêu và tuổi thơ của các em.
Bởi vậy, đưa di sản nói chung, nghệ thuật Xòe nói riêng vào trường học cần sự đồng hành của gia đình và cộng đồng. Từ điều được học, các em nhận ra văn hóa trong lời hát của bà, của mẹ, trong nếp sinh hoạt bản làng và trong những cuộc vui có nhiều thế hệ cùng tham gia. Nói cách khác, học một điệu múa cũng là học cách hiểu và yêu nơi mình lớn lên. Niềm tự hào từ sự ghi danh của UNESCO được nối dài, vun đắp bằng những trải nghiệm tuổi thơ sẽ góp phần nuôi dưỡng người gìn giữ di sản cho mai sau.
Sự tận tâm của nghệ nhân, lòng tự nguyện của người dân là nền tảng quý giá. Song, để theo đuổi, bền bỉ trao truyền, họ cần nơi thực hành, người theo học và sự ghi nhận tương xứng. Những câu lạc bộ, đội văn nghệ muốn hoạt động lâu dài cũng cần đến trang phục, đạo cụ và điều kiện sinh hoạt.
Tại Lào Cai, sự quan tâm được cụ thể hóa bằng chính sách. Nghị quyết số 32/2026/NQ-HĐND ngày 11/8/2026 của Hội đồng nhân dân tỉnh quy định chính sách hỗ trợ tổ chức hoạt động giáo dục nghệ thuật, di sản văn hóa trong các cơ sở giáo dục trên địa bàn tỉnh.
Theo đó, mức hỗ trợ đối với Nghệ nhân Nhân dân là 500.000 đồng/người/buổi, Nghệ nhân Ưu tú là 400.000 đồng/người/buổi gồm bốn tiết. Chính sách cũng quy định hỗ trợ dụng cụ, trang phục, đạo cụ, học liệu và chi phí trực tiếp tổ chức hoạt động giáo dục nghệ thuật, di sản văn hóa ở mức 20 triệu đồng/cơ sở giáo dục/năm học.
Nguồn lực ấy sẽ mở thêm điều kiện để nghệ nhân đến với học sinh, để những buổi học, truyền dạy có trang phục, đạo cụ phù hợp. Với những trường đã chủ động đưa văn hóa truyền thống vào hoạt động giáo dục, đây là nguồn lực giúp duy trì nền nếp, làm phong phú nội dung và tăng cơ hội thực hành cho người học.
Ở cơ sở, Nghị quyết số 39/2025/NQ-HĐND ngày 29/12/2025 của Hội đồng nhân dân tỉnh quy định chính sách hỗ trợ câu lạc bộ văn hóa, nghệ thuật, thể thao nòng cốt tại xã, phường giai đoạn 2026–2030. Mức hỗ trợ một lần là 150 triệu đồng/câu lạc bộ để mua sắm trang thiết bị; hỗ trợ duy trì hoạt động hằng năm là 30 triệu đồng/câu lạc bộ.
Hiệu quả của chính sách được thể hiện qua những buổi sinh hoạt đều đặn, trang phục, nhạc cụ được sử dụng, người dân có nơi gặp gỡ, tập luyện, cùng nhau thực hành di sản và tổ chức hoạt động văn hóa, văn nghệ. Một câu lạc bộ có sức sống là nơi thành viên muốn tìm đến, người trẻ được học hỏi, người cao tuổi có thể trao lại vốn quý của mình.
Với Xòe Thái, truyền dạy còn bao hàm hiểu biết về phong tục, ý nghĩa và hoàn cảnh thực hành. Người học cần biết nhịp bước, động tác, đồng thời hiểu cách ứng xử trong vòng xòe, tinh thần gắn kết và sự tôn trọng dành cho những người cùng tham gia. Những điều ấy cần thời gian, sự gần gũi và vai trò dẫn dắt của người am hiểu di sản.
Với Xòe Thái, truyền dạy còn bao hàm hiểu biết về phong tục, cách ứng xử và tinh thần gắn kết trong vòng xòe. Công việc ấy đòi hỏi sự kiên trì của người am hiểu di sản. Khi công sức được ghi nhận, điều kiện thực hành được chăm lo, từ một nghệ nhân tận tâm có thể có thêm nhiều người biết xòe, từ một câu lạc bộ hoạt động hiệu quả có thể lan tỏa niềm yêu thích ra cả cộng đồng.
Từ sinh hoạt bản làng, những vòng xòe đã góp phần làm nên bản sắc của Lễ hội Văn hóa, Du lịch Mường Lò. Từ những vòng xòe thắm đượm tình người và đậm đà bản sắc, Mường Lò đã níu chân bao người, đã trở thành điểm hẹn trên hành trình khám phá Tây Bắc. Mỗi dịp thu về, lời mời gọi đến với miền “gạo trắng nước trong” này lại được gửi đi tới du khách muôn phương.
Lễ hội năm nay có ý nghĩa đặc biệt, gắn với kỷ niệm 5 năm Nghệ thuật Xòe Thái được UNESCO ghi danh vào Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại, đồng thời, mở đầu chuỗi hoạt động gắn kết Ngày Văn hóa Việt Nam với Ngày hội Đại đoàn kết toàn dân tộc trên địa bàn tỉnh. Chương trình nghệ thuật “Xòe Thái - Trọn một vòng yêu” trong khuôn khổ Lễ hội năm 2026 mở thêm một cách kể về văn hóa Mường Lò bằng ngôn ngữ trình diễn đương đại. Sân khấu thực cảnh, công nghệ trình diễn hiện đại cùng sự tham gia của hàng nghìn nghệ nhân, diễn viên quần chúng giúp câu chuyện Mường Lò lan tỏa rộng hơn.
Theo bà Vũ Thị Hiền Hạnh, Phó Chủ tịch UBND tỉnh Lào Cai, Trưởng Ban Tổ chức Lễ hội Văn hóa, Du lịch Mường Lò năm 2026: “Di sản chỉ thực sự sống khi được cộng đồng trân trọng, thực hành và trao truyền trong đời sống mỗi ngày. Chúng tôi mong muốn những điệu xòe đưa du khách đến gần hơn với bản làng, những sản phẩm truyền thống mở thêm sinh kế cho người dân, những nét đẹp văn hóa được trao truyền trong mỗi gia đình và thế hệ trẻ thêm yêu, thêm tự hào về quê hương mình. Như vậy, những giá trị văn hóa đặc sắc của Mường Lò sẽ không chỉ tỏa sáng trong mỗi mùa lễ hội, mà còn góp phần làm nên sức hút lâu dài của du lịch Lào Cai”.
Sau đêm hội, hành trình khám phá sẽ còn tiếp tục ở bản làng, trong những ngôi nhà, bên mâm cơm và những cuộc trò chuyện. Một lần được hướng dẫn vào nhịp vòng xòe, được nghe kể chuyện về phong tục, được trải nghiệm đời sống văn hóa và lao động, được chủ nhà ân cần mời món ăn quê có thể trở thành kỷ niệm khiến du khách muốn quay trở lại.
Sức hấp dẫn lâu dài của điểm đến được bồi đắp từ những trải nghiệm bình dị, gần gũi, tự nhiên trong những ngôi nhà, bản làng, bên mâm cơm và những cuộc trò chuyện. Một lần được hướng dẫn vào nhịp vòng xòe, được nghe kể chuyện về phong tục, được trải nghiệm đời sống văn hóa và lao động đều có thể trở thành kỷ niệm khiến du khách muốn quay trở lại. Khi dịch vụ lưu trú, ẩm thực, sản phẩm thủ công và hoạt động trải nghiệm tạo thêm thu nhập, người dân có thêm điều kiện chăm chút nếp nhà, giữ nghề, duy trì đội văn nghệ. Khi ấy, văn hóa và di sản trở thành tài sản góp phần nuôi dưỡng sinh kế và tạo điều kiện để người dân tiếp tục gắn bó, nâng niu di sản. Vì vậy, người dân rất cần được lựa chọn và rèn luyện kỹ năng để giới thiệu văn hóa, đón khách và tổ chức hoạt động trong không gian sống của mình. Sự đồng hành của cơ quan chuyên môn, doanh nghiệp bắt đầu từ việc lắng nghe, tôn trọng tri thức và mong muốn của những người đang nắm giữ, thực hành di sản.
Đặc biệt, mỗi phong tục, nghi lễ đều có ý nghĩa và hoàn cảnh thực hành riêng. Khi đưa vào hoạt động giới thiệu, trình diễn, cần có sự tham gia của nghệ nhân và cộng đồng để giữ được tinh thần, giá trị vốn có. Sự sáng tạo sẽ làm giàu trải nghiệm khi bắt nguồn từ hiểu biết và lòng trân trọng văn hóa.
Chính quyền chăm lo cơ chế và nguồn lực; cơ quan chuyên môn đồng hành trong bảo tồn, truyền dạy; nhà trường nuôi dưỡng tình yêu di sản; doanh nghiệp kết nối dịch vụ và du khách. Những nỗ lực ấy cần gặp nhau trong đời sống cộng đồng, nơi người dân có thể chủ động thực hành, sáng tạo và hưởng thành quả từ văn hóa mình gìn giữ.
Nếu hình ảnh ngọn lửa sáng bừng trong đêm hội gợi nhắc sự gửi gắm giữa các thế hệ, thì trong đời sống vẫn có biết bao cuộc trao truyền lặng lẽ. Người già chỉ dạy cho người trẻ, người đã biết hướng dẫn người mới tìm hiểu, ông bà, cha mẹ đưa con cháu vào vòng xòe và các hoạt động văn hóa cộng đồng. Để rồi, qua từng bàn tay, di sản có thêm người đón nhận, qua từng cuộc gặp, Mường Lò có thêm người thương nhớ, tìm về, tiếp tục nối dài những vòng yêu.
