Giữa không gian núi rừng, nơi những bản Mường vẫn lưu giữ nhiều nét văn hóa truyền thống, cơm lam ngũ sắc là món ăn khiến bất cứ ai từng thưởng thức cũng khó quên. Không cầu kỳ, chỉ từ hạt nếp, ống nứa và những loại lá rừng, người Mường đã tạo nên một món ăn mang hương vị của núi, sắc màu của cỏ cây và cả triết lý sống hài hòa với thiên nhiên.
Nếu cơm lam là thức ăn quen thuộc của đồng bào miền núi thì cơm lam ngũ sắc lại là sự kết hợp độc đáo giữa cách làm cơm lam và nghệ thuật tạo màu của xôi ngũ sắc. Mỗi ống cơm không chỉ thơm dẻo mà còn hiện lên năm sắc màu rực rỡ, từ trắng, đỏ, vàng đến tím, xanh, như bức tranh thu nhỏ của núi rừng.
Nguyên liệu để làm cơm lam tưởng chừng đơn giản nhưng đòi hỏi nhiều kinh nghiệm. Gạo phải là nếp thơm, trước đây là nếp nương, nay chủ yếu là nếp trồng trên ruộng nước nhưng vẫn phải chọn loại hạt tròn, mẩy, dẻo. Gạo được vo sạch rồi ngâm từ sáng đến trưa để hạt hút đủ nước.
Một khâu quan trọng không kém là chọn ống nứa. Người Mường thường lên rừng tìm những cây nứa bánh tẻ, không quá non cũng không quá già. Khi dùng tay gõ vào thân nứa nghe tiếng “cộp cộp” chắc và đanh mới là loại thích hợp. Ống non quá dễ cháy, già quá thì không còn vị ngọt tự nhiên của ruột nứa.
Điều làm nên sự khác biệt của cơm lam ngũ sắc chính là màu sắc hoàn toàn từ thiên nhiên. Đồng bào Mường sử dụng lá cùng - một loại lá rừng tuỳ cách chế biến có thể tạo nên các màu xanh, đỏ và tím; củ nghệ tạo màu vàng, còn màu trắng giữ nguyên từ hạt gạo. Lá, củ được giã lấy nước rồi ngâm riêng từng phần gạo qua đêm để hạt nếp ngấm màu một cách tự nhiên. Không có phẩm màu, không phụ gia, tất cả đều là quà tặng của núi rừng.
Sau khi gạo đã ngấm màu, từng phần được cho vào ống nứa gần đầy, dùng đũa nén nhẹ rồi đổ nước cao hơn mặt gạo khoảng một đốt ngón tay. Miệng ống được nút bằng lá chuối tươi trước khi đặt lên bếp than.
Theo bà Hoàng Thị Hương Giang ở xã Tân Sơn, tỉnh Phú Thọ công đoạn nướng cơm lam cũng đòi hỏi sự kiên nhẫn, lửa không được quá to, cũng không quá nhỏ. Những ống cơm liên tục được xoay đều để chín từ từ. Nướng phần đáy trước rồi mới đến phần đầu để nút lá không bị bật ra. Chỉ một chút sơ suất, cơm có thể bị cháy hoặc sống.
Khi cơm chín, lớp vỏ ngoài được tước bỏ, chỉ giữ lại lớp màng trắng mỏng ôm lấy thân cơm. Cắt ngang ống nứa, năm màu sắc hiện lên xen kẽ đẹp mắt. Hương thơm của nếp mới quyện cùng mùi nứa non lan tỏa, tạo nên sức hấp dẫn rất riêng mà khó món ăn nào có được.
Người Mường thường ăn cơm lam khi đã nguội để hạt cơm săn lại và không dính vào lớp màng nứa. Món ăn được chấm với muối vừng rang thơm. Vị bùi của vừng, chút mặn của muối hòa cùng vị ngọt của nếp, vị thơm của nứa và hương lá rừng tạo nên dư vị mộc mạc nhưng đậm đà.
Không chỉ là món ăn, cơm lam ngũ sắc còn mang nhiều ý nghĩa văn hóa. Năm màu tượng trưng cho trời, đất, cỏ cây, mùa màng và khát vọng về cuộc sống đủ đầy. Trước đây, cơm lam còn là lương thực mang theo trong những chuyến đi rừng, đi nương dài ngày. Chỉ cần bóc dần lớp vỏ nứa đến đâu ăn đến đó, cơm vẫn giữ được độ dẻo, ít bị ôi thiu. Các bà, mẹ cũng thường chuẩn bị vài ống cơm lam cho con cháu mang theo khi đi xa hoặc làm quà biếu khách quý.
Hiện nay, ở các bản Mường, món ăn này vẫn được gìn giữ trong các dịp lễ hội, ngày Tết và những sự kiện văn hóa. Nhiều gia đình còn nhận làm cơm lam theo đơn đặt hàng, phục vụ du khách và các nhà hàng, góp phần đưa hương vị bản Mường đến gần hơn với thực khách.
Trong hành trình khám phá văn hóa ẩm thực Đất Tổ, cơm lam ngũ sắc không chỉ hấp dẫn bởi vẻ ngoài rực rỡ hay hương vị thơm ngon. Điều níu chân người thưởng thức chính là câu chuyện phía sau mỗi ống nứa, đó là sự khéo léo của người phụ nữ Mường, tri thức dân gian về cây cỏ được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác.
Giữa nhịp sống hiện đại, khi nhiều món ăn truyền thống dần mai một, cơm lam ngũ sắc vẫn được gìn giữ như một nét văn hoá đặc sắc của người Mường, lưu giữ hồn cốt của núi rừng. Chỉ cần một lần bóc lớp vỏ nứa, nâng miếng cơm còn vương mùi khói bếp, người ta sẽ cảm nhận được cả hương rừng, vị đất và tình người Mường gửi gắm trong món ăn bình dị mà đậm đà bản sắc.
