Mô hình “Nuôi ong mật gắn với liên kết tiêu thụ sản phẩm” do Trung tâm Khuyến nông tỉnh Lào Cai triển khai năm 2025 tại xã Xuân Quang (trên cơ sở xã Phong Niên cũ) là minh chứng sinh động cho hướng đi đó.
Từ 300 đàn ong nội (Apis cerana) với 6 hộ dân tham gia ban đầu, mô hình đang từng bước khẳng định hiệu quả kinh tế ở địa phương. Điều quan trọng hơn là sự thay đổi căn bản trong cách tiếp cận: chuyển từ nuôi ong tự phát sang nuôi ong theo quy trình kỹ thuật, có liên kết tiêu thụ sản phẩm. Bởi, trong nhiều năm, nghề nuôi ong tại các xã vùng thấp của Lào Cai tồn tại dưới dạng nhỏ lẻ, manh mún. Người dân tận dụng điều kiện tự nhiên để đặt vài chục đàn ong quanh vườn nhà, thu mật theo kinh nghiệm, thiếu quy trình kỹ thuật chuẩn, càng thiếu liên kết đầu ra. Hệ quả là năng suất thấp, chất lượng không đồng đều, giá bán phụ thuộc thương lái, rủi ro cao.
Mô hình “Nuôi ong mật gắn với liên kết tiêu thụ sản phẩm” đặt ra một logic phát triển khác, như: chuẩn hóa đầu vào bằng việc cấp phát giống ong nội (Apis cerana) phù hợp điều kiện sinh thái địa phương; chuẩn hóa quy trình chăm sóc, phòng bệnh, khai thác mật theo hướng đảm bảo an toàn thực phẩm; gắn sản xuất với liên kết tiêu thụ, hình thành bước đầu chuỗi giá trị.
Theo đó, chỉ sau 9 tháng triển khai (trong đó, từ tháng 8 - 11/2025 là thời gian cấp phát giống), năng suất mật đạt bình quân 4,62 kg/đàn. Con số này không chỉ phản ánh sự thích nghi của đàn ong mà còn là minh chứng cho hiệu quả của việc áp dụng đồng bộ kỹ thuật. Quan trọng hơn, hiệu quả kinh tế tăng 18,9% so với phương thức nuôi truyền thống. Đó là sự gia tăng thực chất về giá trị, không phải tăng sản lượng đơn thuần.
Một mô hình khuyến nông chỉ thực sự có ý nghĩa khi nó tạo ra lợi ích kinh tế cụ thể cho người dân. Với mức tăng 18,9% hiệu quả kinh tế, nuôi ong mật trong mô hình không còn là nghề phụ mà đang dần trở thành hướng sinh kế có tính toán.
Thứ nhất, giống ong nội được tuyển chọn, khỏe, khả năng chống chịu tốt, phù hợp điều kiện khí hậu địa phương, giúp giảm tỷ lệ hao hụt đàn. Thứ hai, quy trình kỹ thuật được tập huấn bài bản giúp người nuôi biết cách chọn địa điểm đặt ong, theo dõi nguồn hoa, bổ sung dinh dưỡng hợp lý, phòng bệnh đúng thời điểm. Năng suất vì thế ổn định hơn. Thứ ba, liên kết tiêu thụ giúp sản phẩm có đầu ra tương đối ổn định, hạn chế tình trạng “được mùa rớt giá”. Khi người dân không còn bị động trong khâu bán hàng, họ có điều kiện tái đầu tư, mở rộng quy mô" - ông Trung chia sẻ thêm.
Chính vì vậy, chỉ trong thời gian ngắn, mô hình đã được nhân rộng thêm 3 hộ với 60 đàn ong, đạt tỷ lệ nhân rộng 20%. Sự lan tỏa này không xuất phát từ yêu cầu của cấp ủy, chính quyền địa phương mà từ hiệu quả thực tế. Người dân nhìn thấy lợi ích, họ tự nguyện tham gia. Đó mới là thành công bền vững.
Hiệu quả của mô hình không dừng ở con số sản lượng mật. Giá trị sâu xa hơn nằm ở sự thay đổi nhận thức của người dân. Trước đây, nuôi ong chủ yếu dựa vào kinh nghiệm truyền miệng. Nay, các hộ tham gia được tập huấn kỹ thuật, được hướng dẫn quy trình sản xuất an toàn, biết tính toán chi phí - lợi nhuận. Từ tư duy “làm theo thói quen”, người dân chuyển sang tư duy “làm theo quy trình”; từ sản xuất tự cung tự cấp, chuyển sang sản xuất hàng hóa. Đây là bước chuyển quan trọng trong quá trình xây dựng nông thôn mới ở các địa phương miền núi. Bởi, phát triển bền vững không chỉ là nâng cao thu nhập mà còn là nâng cao năng lực sản xuất của người dân.
Đối với chính quyền địa phương, việc phối hợp triển khai mô hình cũng góp phần nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước trong lĩnh vực chăn nuôi. Ông Đỗ Hồng Quân, Phó Chủ tịch UBND xã Xuân Quang cho biết: “Nuôi ong mật không phải ngành chăn nuôi quy mô lớn nhưng lại có giá trị gia tăng cao, ít chiếm dụng đất đai, phù hợp địa hình miền núi. Khi được tổ chức bài bản, nghề nuôi ong có thể trở thành một trụ cột sinh kế bổ trợ cho cây ăn quả, cây công nghiệp và kinh tế rừng”.
Trong bối cảnh biến đổi khí hậu và suy giảm đa dạng sinh học, mô hình nuôi ong mật mang ý nghĩa vượt ra ngoài kinh tế. Ong là tác nhân thụ phấn quan trọng cho nhiều loại cây trồng: cây ăn quả, cây công nghiệp, cây rừng. Sự hiện diện của đàn ong góp phần tăng năng suất và chất lượng nông sản, đồng thời duy trì đa dạng sinh học và cân bằng sinh thái.
“Điều này đặc biệt có ý nghĩa tại các vùng trung du, miền núi của Lào Cai - nơi phát triển mạnh cây ăn quả và kinh tế rừng. Khi hệ sinh thái được hỗ trợ bởi hoạt động thụ phấn tự nhiên, người dân có thể giảm phụ thuộc vào các biện pháp can thiệp nhân tạo” - ông Đỗ Hồng Quân, Phó Chủ tịch UBND xã Xuân Quang cho biết thêm.
Mặt khác, trong bối cảnh việc sử dụng thuốc bảo vệ thực vật còn phổ biến, nghề nuôi ong đòi hỏi môi trường sinh thái sạch. Ong rất nhạy cảm với hóa chất; nếu phun thuốc tràn lan, đàn ong sẽ suy giảm. Vì vậy, phát triển nuôi ong đồng nghĩa với việc nâng cao ý thức hạn chế hóa chất, hướng tới canh tác an toàn. Nói cách khác, nuôi ong mật không chỉ tạo mật ngọt mà còn “đánh thức” tư duy sản xuất xanh trong cộng đồng.
Một trong những điểm nhấn quan trọng của mô hình là gắn sản xuất với liên kết tiêu thụ. Thực tế cho thấy, không ít mô hình khuyến nông thất bại vì chỉ dừng ở khâu sản xuất, thiếu đầu ra ổn định. Ở đây, việc xây dựng chuỗi liên kết bước đầu đã giúp người dân tiếp cận thị trường theo hướng bài bản hơn, khi sản phẩm được kiểm soát chất lượng, có quy trình sản xuất rõ ràng, cơ hội xây dựng thương hiệu mật ong địa phương sẽ rộng mở.
Trong dài hạn, nếu được tiếp tục hỗ trợ về bao bì, truy xuất nguồn gốc, quảng bá sản phẩm, mật ong Xuân Quang hoàn toàn có thể trở thành sản phẩm đặc trưng của địa phương. Khi đó, giá trị không chỉ nằm ở mật ong thô mà ở thương hiệu, niềm tin của người tiêu dùng.
Kết quả bước đầu của mô hình là tín hiệu tích cực, song để nghề nuôi ong thực sự trở thành hướng đi bền vững, cần tiếp tục theo dõi, đánh giá năng suất mật, hoàn thiện chuỗi liên kết, mở rộng quy mô một cách có kiểm soát. Đồng thời, cần tăng cường xây dựng tổ hợp tác hoặc hợp tác xã nuôi ong, tạo nền tảng pháp lý cho liên kết sản xuất - tiêu thụ, nâng cao năng lực đàm phán thị trường.
Ông Đặng Thành Trung, Phó Giám đốc Trung tâm Khuyến nông tỉnh Lào Cai cho biết thêm: “Từ 300 đàn ong ban đầu, mô hình tại Xuân Quang đã mở ra hướng tiếp cận mới cho nông nghiệp vùng cao Lào Cai: phát triển dựa trên lợi thế sinh thái, gắn sản xuất với thị trường, lấy người dân làm trung tâm và đặt yếu tố bền vững lên hàng đầu”.
Những giọt mật vàng không chỉ là sản phẩm của thiên nhiên và sự cần cù mà còn là kết tinh của tư duy đổi mới trong phát triển nông nghiệp. Nếu tiếp tục được đầu tư đúng hướng, nghề nuôi ong mật hoàn toàn có thể trở thành mũi nhọn sinh kế, góp phần hiện thực hóa mục tiêu xây dựng nền nông nghiệp xanh, giá trị cao và bền vững cho tỉnh Lào Cai trong những năm tới.
