Sự phát triển của internet, điện thoại thông minh và mạng xã hội mang lại nhiều tiện ích trong học tập, công việc, mua bán, thanh toán và giao tiếp. Nhưng đi cùng với đó là nguy cơ dữ liệu cá nhân bị lộ lọt, đánh cắp và lợi dụng. Thời gian qua, nhiều người vô tư công khai trên mạng xã hội những thông tin cá nhân để rồi trở thành nguồn dữ liệu cho kẻ xấu nghiên cứu, giả mạo và thực hiện hành vi lừa đảo.
Lọt lộ dữ liệu cá nhân và những sơ hở... “chết người”
Dữ liệu cá nhân là những thông tin gắn với một con người cụ thể, giúp nhận biết, xác định hoặc liên hệ với người đó. Ngoài các thông tin như họ tên, ngày sinh, số điện thoại, địa chỉ và giấy tờ tùy thân, dữ liệu cá nhân còn bao gồm tài khoản mạng xã hội, thông tin tài chính, hình ảnh, giọng nói, vị trí, lịch sử hoạt động trên Internet và nhiều dấu vết số khác.
Nhiều thông tin nhỏ khi được thu thập và ghép lại có thể tạo thành hồ sơ khá đầy đủ về một con người. Đặc biệt, thông tin tài chính, dữ liệu sinh trắc học, đời tư và vị trí cá nhân nếu bị lộ có thể gây hậu quả nghiêm trọng. Vì vậy, dữ liệu cá nhân cần được bảo vệ như một tài sản quan trọng của mỗi người.
Dữ liệu cá nhân nhiều khi không bị đánh cắp bằng những thủ đoạn công nghệ cao, mà bắt đầu từ những sơ hở rất đỗi đời thường. Một bài đăng trên mạng xã hội có quá nhiều thông tin về tên tuổi, ngày sinh, số điện thoại, người thân, nơi ở hay lịch trình đi lại có thể vô tình cung cấp cho kẻ xấu những “mảnh ghép” để dựng lên một kịch bản lừa đảo được cá nhân hóa đến từng chi tiết.
Thời gian qua, trên phạm vi cả nước, không ít người cũng có thói quen đưa hình ảnh căn cước công dân, hộ chiếu, giấy phép lái xe, thẻ ngân hàng, vé máy bay hoặc giấy tờ liên quan đến tài sản lên mạng mà không lường hết những gì ẩn phía sau một bức ảnh. Với kẻ gian, đó không chỉ là một tấm hình mà có thể là nguồn dữ liệu để giả mạo danh tính, mở rộng việc thu thập thông tin hoặc thực hiện các hành vi gian dối.
Ở một cấp độ khác, mật khẩu đơn giản hoặc dùng chung một mật khẩu cho nhiều tài khoản cũng tạo ra một điểm yếu dây chuyền. Khi một tài khoản bị xâm nhập, email, mạng xã hội và những tài khoản khác có thể lần lượt trở thành mục tiêu.
Đáng chú ý hơn cả là những "cái bẫy" được thiết kế để người dùng tự tay trao dữ liệu cho kẻ xấu. Một đường link thông báo nhận quà, nhận tiền hỗ trợ, trúng thưởng, phạt nguội, cảnh báo ngân hàng hay yêu cầu xác minh tài khoản có thể xuất hiện rất bình thường. Nhưng thực tế từ rất nhiều vụ việc cho thấy, phía sau cú nhấp chuột ấy là một trang web giả mạo. Khi người dùng nhập thông tin theo yêu cầu, quá trình đánh cắp dữ liệu đã hoàn tất mà đôi khi nạn nhân vẫn chưa nhận ra mình vừa là “con mồi” đã bị sập bẫy.
Tương tự, việc cài phần mềm theo hướng dẫn của người lạ hoặc tải ứng dụng không rõ nguồn gốc có thể mở rộng đáng kể phạm vi dữ liệu bị tiếp cận. Danh bạ, hình ảnh, camera, micro, vị trí… đều có thể trở thành những “cánh cửa” nếu người dùng tùy tiện cấp quyền. Để mở những cánh cửa ấy, kẻ xấu thường không cần phải phá khóa; chúng chỉ cần khoác lên mình một danh tính đủ đáng tin cậy như cán bộ: Công an, ngân hàng, cơ quan nhà nước, nhân viên viễn thông, điện lực, bưu điện, thậm chí là người thân, bạn bè…
Ngay cả môi trường sử dụng thiết bị cũng có thể trở thành một mắt xích yếu. Đăng nhập tài khoản ngân hàng qua Wi-Fi công cộng không rõ độ an toàn, cho người khác mượn điện thoại, mang thiết bị đi sửa chữa nhưng không bảo vệ dữ liệu hoặc để nguyên các tài khoản quan trọng trên máy... đều có thể tạo thêm cơ hội cho thông tin cá nhân bị tiếp cận.
Nhìn kỹ vào 6 nhóm nguyên nhân vừa kể, có thể nhận ra một điểm chung: kẻ xấu không phải lúc nào cũng phải tìm cách đột nhập vào hệ thống để lấy dữ liệu. Trong nhiều trường hợp, chính sự chủ quan của người dùng mạng xã hội đã mở sẵn cánh cửa. Một bức ảnh đăng lên mạng, một đường link được nhấp vào, một quyền truy cập được cấp, một mật khẩu được dùng lặp lại hay một chiếc điện thoại được trao cho người khác… đều có thể trở thành điểm khởi đầu của một chuỗi hậu quả khó lường.
Trong không gian mạng, đôi khi thứ nguy hiểm nhất không phải là một thủ đoạn tinh vi mà là khoảnh khắc chúng ta nghĩ rằng: “Chắc không sao đâu!”. Chính khoảnh khắc ấy có thể là lúc dữ liệu cá nhân bắt đầu rời khỏi tầm kiểm soát.
Khi “chìa khóa” rơi vào tay kẻ xấu...
Dữ liệu cá nhân khi rơi vào tay kẻ xấu có thể trở thành “chìa khóa” mở ra nhiều kiểu lừa đảo. Từ hình ảnh, họ tên và các thông tin liên quan, đối tượng có thể giả mạo danh tính, lập tài khoản, kết bạn với người thân, bạn bè của nạn nhân rồi nhắn tin vay tiền hoặc phát tán thông tin sai sự thật.
Nếu có thêm thông tin về nghề nghiệp, gia đình, địa chỉ, thói quen hay các mối quan hệ, kẻ xấu có thể dựng lên những kịch bản lừa đảo được “đo ni đóng giày” cho từng người, khiến nạn nhân dễ tin hơn. Công nghệ trí tuệ nhân tạo càng làm thủ đoạn này tinh vi khi hình ảnh, video, giọng nói có thể bị giả mạo đến mức khó nhận biết bằng mắt thường. Bởi vậy, trước những yêu cầu chuyển tiền, cung cấp thông tin quan trọng hoặc quét mã QR không rõ nguồn gốc, cần bình tĩnh kiểm chứng bằng cách gọi trực tiếp hoặc sử dụng một phương thức liên hệ độc lập khác.
Không dừng ở việc chiếm đoạt tài sản, dữ liệu cá nhân còn có thể bị khai thác để xâm phạm danh dự, uy tín. Hình ảnh bị cắt ghép, tài khoản bị giả mạo, phát ngôn bị xuyên tạc hoặc thông tin đời tư bị đưa lên mạng đều có thể đẩy nạn nhân vào những tranh cãi mà họ không tạo ra. Đáng chú ý, từ những thông tin công khai trên mạng, kẻ xấu còn có thể “đọc vị” hoàn cảnh, sở thích và tâm lý của một người để lựa chọn cách tiếp cận phù hợp: người đang khó khăn có thể bị dụ vào các khoản vay, người quan tâm đầu tư dễ trở thành mục tiêu của những lời mời gọi sinh lời, còn người dễ bị tác động bởi thông tin giật gân có thể bị dẫn dắt bằng những nội dung được thiết kế riêng.
Một bức ảnh, một câu nói hay một thông tin cá nhân, nếu bị tách khỏi bối cảnh ban đầu, đều có thể bị cắt ghép, diễn giải sai lệch và biến thành công cụ gây tranh cãi, chia rẽ hoặc làm tổn hại uy tín của cá nhân, tổ chức. Vì thế, nguy cơ từ dữ liệu cá nhân không chỉ nằm ở những gì đã bị lộ, mà còn ở cách kẻ xấu có thể kết nối, biến đổi và sử dụng những mảnh thông tin tưởng như rời rạc ấy.
Cần thường trực ý thức cảnh giác…
Lộ dữ liệu cá nhân có thể bắt đầu bằng một cú click, nhưng hậu quả không dừng ở chiếc điện thoại. Trước hết là tiền bạc có thể bị chiếm đoạt. Tiếp đó là danh dự, uy tín có thể bị tổn thương. Sâu hơn nữa là đời sống riêng tư và sự an toàn của cả gia đình bị xâm phạm.
Đáng lo ngại nhất, những dữ liệu đã phát tán trên không gian mạng có thể tiếp tục tồn tại và bị khai thác trong nhiều năm. Từ thiệt hại về tài sản đến tổn thương về danh dự, từ mất quyền riêng tư đến mất quyền kiểm soát dữ liệu - đó là cái giá mà một cá nhân có thể phải trả chỉ từ một lần để lộ thông tin.
Theo khuyến cáo của các chuyên gia, khi có dấu hiệu bị lừa đảo do bị lộ dữ liệu, việc quan trọng nhất là dừng ngay giao dịch, không tiếp tục làm theo hướng dẫn của đối tượng và nhanh chóng liên hệ với cơ quan, tổ chức có thẩm quyền qua kênh chính thức.
Trong cuộc sống, để bảo vệ tài sản bên trong căn nhà của mình, lâu nay chúng ta vẫn dùng cách khóa cửa. Giờ đây trên không gian mạng, chúng ta cũng cần xây dựng một “lá chắn số” để bảo vệ thông tin, tài sản, danh dự và sự riêng tư của mình. Mỗi người cần trang bị kiến thức, giữ sự tỉnh táo và hình thành thói quen sử dụng Internet an toàn.
Một là, hạn chế công khai thông tin nhạy cảm. Không nên đưa lên mạng số căn cước, địa chỉ nhà, thông tin tài khoản ngân hàng, hình ảnh giấy tờ tùy thân hoặc lịch trình đi lại chi tiết. Cần kiểm tra và thiết lập chế độ riêng tư cho các tài khoản mạng xã hội.
Hai là, sử dụng mật khẩu mạnh và bảo vệ tài khoản quan trọng. Không dùng thông tin dễ đoán và không dùng chung một mật khẩu cho tất cả tài khoản. Các tài khoản quan trọng nên bật xác thực hai lớp. Đặc biệt, không cung cấp mật khẩu, mã xác thực hoặc thông tin bảo mật cho bất kỳ người lạ nào, dù họ tự xưng là công an, ngân hàng hay cơ quan chức năng. Khi nghi ngờ, hãy chủ động liên hệ qua kênh chính thức để xác minh.
Ba là, cảnh giác với đường link, ứng dụng và các yêu cầu bất thường. Không bấm vào đường link đáng ngờ, không cài đặt phần mềm theo hướng dẫn của người lạ và chỉ tải ứng dụng từ nguồn chính thức, đáng tin cậy. Khi nhận được cuộc gọi có nội dung đe dọa, thúc giục hoặc hứa hẹn lợi ích bất thường, cần thực hiện nguyên tắc: Bình tĩnh - Không vội tin - Không vội cung cấp thông tin - Tự kiểm tra qua kênh chính thức. Mọi người cũng cần phải thận trọng trước khi chia sẻ thông tin trên mạng; không vội phát tán tin tức chưa kiểm chứng, hình ảnh không rõ nguồn gốc hoặc nội dung có thể ảnh hưởng đến danh dự, uy tín của người khác.
Bốn là, bảo vệ điện thoại như bảo vệ ví tiền của mình. Nên đặt mật khẩu hoặc sử dụng vân tay, nhận diện khuôn mặt; không đưa điện thoại đã mở khóa cho người lạ sử dụng. Thường xuyên cập nhật hệ điều hành và ứng dụng để hạn chế nguy cơ mất an toàn.
Năm là, khi điện thoại bị mất hoặc nghi bị người khác truy cập, phải xử lý ngay. Cần nhanh chóng liên hệ với nhà mạng để khóa SIM, tránh kẻ xấu nhận mã xác thực. Nếu điện thoại có ứng dụng ngân hàng hoặc ví điện tử, cần liên hệ ngay với ngân hàng hoặc đơn vị cung cấp dịch vụ để khóa hoặc tạm ngừng các tài khoản có nguy cơ bị lợi dụng; đồng thời cần đổi mật khẩu email, mạng xã hội và các tài khoản quan trọng; đăng xuất khỏi các thiết bị lạ để ngăn chặn việc chiếm quyền sử dụng và đánh cắp thông tin. Đặc biệt cần bảo vệ tài khoản email, vì email thường được sử dụng để nhận mã xác minh và khôi phục mật khẩu của nhiều tài khoản khác. Nếu email bị chiếm quyền sử dụng, kẻ xấu có thể tiếp tục kiểm soát nhiều tài khoản trực tuyến khác.
Sáu là, khi phát hiện dữ liệu cá nhân bị lộ hoặc nghi bị lừa đảo, cần bình tĩnh và hành động nhanh. Ngừng ngay việc cung cấp thông tin hoặc chuyển tiền theo yêu cầu của đối tượng. Nhanh chóng đổi mật khẩu và bảo vệ các tài khoản quan trọng, đặc biệt là email, mạng xã hội và tài khoản ngân hàng. Nếu có liên quan đến tiền hoặc giao dịch ngân hàng, cần liên hệ ngay với ngân hàng qua kênh chính thức để được hỗ trợ. Đồng thời, nên lưu giữ tin nhắn, số điện thoại, hình ảnh và đường link liên quan làm bằng chứng; báo cáo tài khoản giả mạo hoặc nội dung sử dụng trái phép thông tin cá nhân và thông báo cho người thân, bạn bè để tránh họ tiếp tục bị lừa đảo.
Để tránh bị sập... "bẫy lừa", các chuyên gia khuyến cáo nên vận dụng nguyên tắc: “Dừng - Kiểm tra - Xác minh”. Cụ thể, "Dừng" là dừng lại trước những yêu cầu bất thường; "Kiểm tra" là kiểm tra thông tin, người liên hệ và đường link; "Xác minh" là xác minh qua kênh chính thức trước khi cung cấp dữ liệu hoặc chuyển tiền. Cùng với đó, phải thực hiện tốt nguyên tắc “Ba không - Ba có”, trong đó, “Ba không” là không vội tin, không cung cấp thông tin bảo mật, không chuyển tiền khi chưa xác minh; còn “Ba có” là có bình tĩnh, có kiểm tra, có xác minh qua kênh chính thức.
Người cao tuổi cần được hướng dẫn nhận biết các cuộc gọi, đường link và ứng dụng giả mạo. Trẻ em cần được giáo dục không tùy tiện chia sẻ thông tin cá nhân, hình ảnh gia đình hoặc vị trí cho người lạ trên Internet. Các dữ liệu quan trọng cũng nên được sao lưu an toàn để hạn chế thiệt hại khi mất điện thoại hoặc mất quyền kiểm soát tài khoản.
Cần nhận thức rằng, bảo vệ dữ liệu cá nhân chính là bảo vệ tài sản, danh dự, uy tín và sự bình yên của bản thân và gia đình.
Trung tướng NGÔ QUÝ ĐỨC, Nguyên Cục trưởng Cục cứu hộ, cứu nạn - Bộ Quốc phòng
