Việc hòa giải dựa trên phương châm "thấu tình đạt lý", những tranh chấp, bất đồng phát sinh tại cơ sở đã được giải quyết kịp thời, dứt điểm; không để tranh chấp kéo dài, hạn chế đáng kể tình trạng khiếu kiện ra cơ quan nhà nước, khiếu kiện vượt cấp; góp phần xây dựng khối đoàn kết cộng đồng bền vững, giữ gìn, vun đắp tình làng, nghĩa xóm, xây dựng cơ sở, khu dân cư ngày càng ấm no, yên bình, hạnh phúc.
Tuy nhiên, bên cạnh những kết quả đạt được, qua hơn 12 năm thực hiện, Luật Hoà giải ở cơ sở năm 2013 đã phát sinh một số khó khăn, vướng mắc, một số quy định của Luật đã bất cập, ảnh hưởng đến chất lượng, hiệu quả công tác hòa giải ở cơ sở. Một trong những hạn chế là chưa huy động được nguồn lực xã hội hỗ trợ cho công tác hòa giải ở cơ sở, đặc biệt là việc chưa quy định rõ quyền và nghĩa vụ của người được mời tham gia hoà giải ở cơ sở.
Luật Hoà giải ở cơ sở năm 2013 đã dành 1 điều quy định về người được mời tham gia hòa giải ở cơ sở (Điều 19):
"1. Trong quá trình hòa giải, nếu thấy cần thiết, hòa giải viên và một trong các bên khi được sự đồng ý của bên kia có thể mời người có uy tín trong dòng họ, ở nơi sinh sống, nơi làm việc; người có trình độ pháp lý, có kiến thức xã hội; già làng, chức sắc tôn giáo, người biết rõ vụ, việc; đại diện của cơ quan, tổ chức hoặc người có uy tín khác tham gia hòa giải.
2. Người được mời tham gia hòa giải phải tuân thủ các nguyên tắc hoạt động hòa giải ở cơ sở.
3. Cơ quan, tổ chức có người được mời tham gia hòa giải có trách nhiệm tạo điều kiện để họ tham gia hòa giải".
Như vậy, quy định nêu trên cho thấy địa vị, phạm vi tham gia và đặc biệt quyền, nghĩa vụ của người được mời tham gia hoà giải ở cơ sở chưa được quy định rõ ràng, cụ thể. Do đó, thời gian vừa qua, các hòa giải viên, các tổ hòa giải rất ít khi mời được người khác hỗ trợ cho họ trong công tác hòa giải ở cơ sở.
Quy định tại Điều 19 Luật Hoà giải ở cơ sở năm 2013 chủ yếu điều chỉnh về người được mời tham gia trực tiếp vụ, việc hoà giải cùng với hoà giải viên tham gia hoà giải vụ, việc đó với điều kiện phải được các bên tham gia hoà giải đồng ý. Trong khi đó, hoạt động tư vấn, hỗ trợ về kiến thức pháp luật và kỹ năng cần thiết cho hoà giải viên trước khi tiến hành hoà giải (không nhất thiết tham gia trực tiếp tại buổi hoà giải) cũng có ý nghĩa quan trọng để giúp hòa giải viên tiến hành hòa giải và không nhất thiết phải được sự đồng ý của các bên tham gia hoà giải nhưng chưa được quy định đầy đủ.
Vì vậy, cần thiết làm rõ địa vị pháp lý, phạm vi tham gia và quyền, nghĩa vụ của người được mời tham gia hoà giải ở cơ sở để từ đó bảo đảm sự tham gia của người có uy tín, người có chuyên môn pháp luật, kiến thức xã hội, người hiểu phong tục, tập quán địa phương tham gia hoạt động hoà giải, góp phần nâng cao chất lượng, hiệu quả công tác hoà giải ở cơ sở.
Chính vì vậy, 1 trong 5 chính sách lớn được Bộ Tư pháp xác định trong hồ sơ chính sách của dự án Luật Hoà giải ở cơ sở (sửa đổi) là: "Xác định rõ địa vị, phạm vi tham gia và quyền, nghĩa vụ của người được mời tham gia hoà giải ở cơ sở".
Nội dung, giải pháp thực hiện chính sách được lựa chọn bao gồm: Xác định rõ địa vị pháp lý của người được mời tham gia hoà giải ở hai tư cách, một là trực tiếp tham gia vụ, việc hoà giải, tư vấn, hỗ trợ về chuyên môn (pháp luật, xã hội, tập quán, kỹ năng…) cho hòa giải viên; xác định quyền, nghĩa vụ của người được mời tham gia hoà giải ở sở nhằm khuyến khích, tăng cường trách nhiệm của người được mời tham gia hòa giải ở cơ sở.
Theo đó, về quyền, dự kiến quy phạm hoá một số quyền của người được mời tham gia hoà giải ở cơ sở gồm: Đề nghị hoà giải viên cung cấp tài liệu, thông tin liên quan đến vụ, việc hòa giải; tham gia thảo luận về cách thức tiến hành hòa giải; được hưởng thù lao theo quy định của pháp luật; được khen thưởng theo quy định của pháp luật về thi đua, khen thưởng; được hỗ trợ, tạo điều kiện để khắc phục hậu quả nếu gặp tai nạn hoặc rủi ro ảnh hưởng đến sức khỏe, tính mạng trong khi tham gia trực tiếp vụ, việc hòa giải; được cơ quan, tổ chức nơi làm việc tạo điều kiện tham gia hoà giải; kiến nghị, đề xuất về các vấn đề liên quan đến hoạt động hòa giải.
Dự kiến Chính phủ quy định chi tiết về thù lao theo vụ, việc hoà giải và kinh phí hỗ trợ, tạo điều kiện để khắc phục hậu quả nếu gặp tai nạn hoặc rủi ro ảnh hưởng đến sức khỏe, tính mạng trong khi thực hiện hoạt động hòa giải của người được mời tham gia hoà giải và các nội dung liên quan khác.
Về nghĩa vụ, dự kiến quy phạm hoá người được mời tham gia hoà giải có các nghĩa vụ sau đây: Tuân thủ nguyên tắc hoạt động hòa giải ở cơ sở; từ chối tiến hành tham gia hòa giải nếu bản thân có quyền lợi và nghĩa vụ liên quan đến vụ, việc hòa giải hoặc vì lý do khác dẫn đến không thể bảo đảm khách quan, công bằng trong hòa giải, trừ trường hợp thực hiện với danh nghĩa đại diện cho cơ quan, tổ chức đại diện cho một bên; phối hợp với hoà giải viên được phân công hoà giải thực hiện các biện pháp phòng ngừa trong trường hợp thấy mâu thuẫn, tranh chấp nghiêm trọng có thể dẫn đến hành vi bạo lực gây ảnh hưởng đến sức khoẻ, tính mạng của các bên hoặc gây mất trật tự công cộng.
Việc quy định cụ thể về địa vị, quyền, nghĩa vụ của người được mời tham gia hoà giải ở cơ sở sẽ góp phần động viên, khuyến khích và tăng cường trách nhiệm của nhóm chủ thể này, góp phần thực hiện có hiệu quả chủ trương huy động các lực lượng xã hội tham gia, hỗ trợ cho công tác hòa giải ở cơ sở.
