LCĐT - Qua làng hát để trai gái tìm hiểu nhau, ném còn hát để cầu mùa cho mùa màng tốt tươi, trai gái nên duyên đôi lứa, lên đồng hát để trừ đuổi cái xấu, cầu phúc cho mọi người. Đó là những ý nghĩa tốt đẹp của hội hát qua làng đầu xuân của dân tộc Dao tuyển ở Lào Cai.
Hội hát qua làng ở Bản Phiệt (Bảo Thắng).
Theo phong tục truyền thống, cứ vào đầu xuân, trai gái các làng người Dao tuyển hẹn hò nhau hát. Trai làng này đến hát với gái của làng khác và được gọi là hát qua làng đầu xuân “xằng nhằng quai giặng jủng”. Người Dao tuyển còn gọi là “Xằng nhằng ô tom jủng” có nghĩa là năm mới hát ném còn. Đây là hội hát đặc trưng nhất của người Dao tuyển dịp đầu xuân. Đến hội hát, trai gái tìm được niềm vui qua câu hát, qua các trò chơi: ném còn, đu dây, đi khà kheo, kéo co, bịt mắt tìm người yêu...
Cứ vào dịp cuối năm, trai của các làng người Dao Tuyển hẹn rủ nhau đầu xuân đến làng khác hát. Họ gặp thầy làng xin phép và nhờ thầy dạy các câu hát. Đồng thời gửi thư hẹn mở hội hát đến làng bên. Bức thư được gói cẩn thận bằng giấy hồng còn gọi là hồng thư, bên trong lá thư kèm 3 gói thuốc lào, 3 đôi đồng xu. Thư gửi sang làng có các cô gái, được trình lên ba người già có vai trò trong làng đó là già làng, chủ làng và thầy làng. Thầy làng có trách nhiệm đọc lên để già làng, chủ làng và các cô gái cùng nghe. Các cô gái nói lên ý của mình có đồng ý hát hay không để người già trả lời.
Sau khi thầy làng viết thư, các cô gái sẽ nhận thư và nhờ người gửi đến tay các chàng trai. Việc hẹn hát được chấp thuận, các cô gái chuẩn bị sẵn nước, thuốc lào, rượu… mặc trang phục đẹp chờ các chàng trai làng khác đến.
Các chàng trai đến làng các cô gái, bắt đầu mở lời hát chào các thầy làng: “Chắp tay vái lạy 3 thầy làng, cho được mở lòng cùng tiên nữ”. Họ hát chào các thầy làng thể hiện sự kính trọng và cầu thị được vui hát cùng các cô gái trong làng. Thầy làng bên các cô gái và các chàng trai sau màn hát chào hỏi, sẽ gọi các cô gái ra đón bạn vào làng vui xuân “Bước chân đến làng muôn hoa nở/ Ngắm hoa ta hát một đôi lời”…
Bên gái lại tiếp tục với những câu hát thể hiện sự vui vẻ. Các chàng trai tiến vào hát cảm ơn và ném còn. Khi tung còn họ hát mời chơi đu, nếu có đôi nào đó quý nhau họ sẽ cùng nhau ra chơi đu. Khi chơi đu họ cùng nhau tung hứng, nếu ai chơi vòng đu đều và cao sẽ được mời rượu và chúc may mắn. Cứ như vậy hết đôi này đến đôi khác tham gia việc chơi đu, sau đó họ lại tập trung cùng tốp đông để hát, để ném còn. Cũng có đôi sau khi đu họ lánh ra một chỗ khác để tâm sự riêng bằng những lời ca thể hiện tình cảm và bộc lộ với nhau. Hát giao duyên đối đáp ở cổng luôn gắn liền với việc chơi đu, nhịp đu hòa theo tiếng hát, tiếng hò reo của mọi người. Họ đến để cùng nhau hát, cùng nhau đua tài, mỗi người đem theo một ý nguyện tốt đẹp nhất, tình cảm chân thành nhất để dành cho người mà họ có thể gặp, tâm tình…
Hội làng kết thúc, các chàng trai, cô gái tặng vòng cổ, vòng tay cho nhau, quyến luyến hẹn thề. Những chàng trai hát hay, hát giỏi được các cô gái tặng vòng tay với lời hẹn hát hội mùa xuân năm sau.
