Cảnh giác trước kiểu kinh doanh đa cấp theo mô hình “nhị phân”

Theo các quy định của pháp luật, trong hoạt động kinh doanh đa cấp ở Việt Nam, mô hình trả thưởng theo phương thức "kim tự tháp" đã bị nghiêm cấm. Tuy nhiên, gần đây, nhiều công ty lại sử dụng mô hình trả thưởng kiểu "nhị phân" với nhiều biến tướng, cần được xử lý và có những quy định chặt chẽ hơn.

Nhiều biến tướng

Trong đơn gửi đến cơ quan báo chí, em P.K.A ở phố Nguyễn Lương Bằng, Hà Nội trình bày: Nhân dịp nghỉ hè, nghe quảng cáo có công ty tổ chức bán hàng mang lại thu nhập cao, em và một người bạn rủ nhau đến trụ sở công ty TNHH Đầu tư thông minh Tầm nhìn Việt (gọi là Công ty Macviet) thì được hai nhân viên ăn mặc lịch sự, dáng vẻ thành đạt mời tham gia làm nhà phân phối thực phẩm chức năng kèm lời hứa hẹn sẽ có thu nhập hàng chục tới hàng trăm triệu đồng mỗi tháng. Khi em còn ngập ngừng vì là học sinh không có tiền thì các nhân viên lại nhiệt tình hướng dẫn đem chứng minh nhân dân và bằng tốt nghiệp THPT để vay tín chấp tại một hiệu cầm đồ lấy 7 triệu đồng. Số tiền này, các nhân viên thu gần 6,5 triệu để đặt hàng sản phẩm của công ty, còn lại trả tiền vay lãi ngày. Tuy nhiên, sau khi nhận những sản phẩm đó, em không thể nào bán được vì các thực phẩm chức năng này giá vừa cao lại không rõ ràng về nguồn gốc, trong khi số tiền vay phải trả lãi từng ngày khiến em mất ăn mất ngủ.

Làm việc với báo chí, ông Nguyễn Thành Nam, Giám đốc Công ty Macviet phủ nhận mọi sai phạm và cho rằng: “Sơ đồ trả thưởng của công ty được trả theo mô hình nhị phân và đã đăng ký tại Sở Công Thương TP Hà Nội”. Ông Nam cũng đổ lỗi lôi kéo sinh viên cầm đồ là do “nhà phân phối”. “Nhà phân phối là cá nhân kinh doanh độc lập với công ty, không phải là nhân viên công ty, không mang tư cách và đại diện cho công ty và phải tự chịu trách nhiệm về hành vi kinh doanh của mình. Hành vi đơn phương của nhà phân phối nằm ngoài khả năng kiểm soát của chúng tôi” - ông Nam bao biện.

Công ty Cổ phần Liên minh Tiêu dùng Việt Nam (Vietnet) gần đây đã lôi kéo hàng nghìn người trên toàn quốc tham gia phân phối nhiều mặt hàng khác nhau. Người tham gia phải chi ít nhất 6,8 triệu đồng mua hàng để tích đủ “điểm” thì được công ty cấp một mã số độc quyền (giống như seri số điện thoại) và trở thành cộng tác viên chính thức của công ty. Hệ thống phần mềm máy tính sẽ tự động xếp mã số tham gia sau xuống những mã số tham gia trước theo mô hình quản lý dạng sơ đồ "nhị phân" - hai nhánh. Công ty hoạt động giống như chợ điện tử mua gì cũng có, từ thẻ điện thoại, gạo, thực phẩm chức năng đến máy làm gạch, máy xử lý rác… Tuy nhiên, cách bán hàng có nhiều dấu hiệu bất thường như: Nếu bán những mặt hàng thông dụng như gạo thơm Thái Lan, phân vi sinh thì điểm rất thấp, nhưng nếu bán một hộp Trà thải độc thì giá lên tới 7,5 triệu đồng/hộp, tương đương số điểm cao hơn hàng nghìn lần. Với chiêu quảng bá “ngồi chơi vẫn thu nhập 30 - 400 triệu đồng/tháng”, không chỉ ở Hà Nội mà nhiều học sinh, sinh viên tận TP Hồ Chí Minh, Cần Thơ cũng sa vào nợ nần, khốn khổ vì lòng tham.

Vậy mà, khi làm việc với báo chí, Chủ tịch HĐQT Công ty, ông Nguyễn Văn Chung cũng viện dẫn mô hình “nhị phân” là hợp pháp.

Hoàn thiện hành lang pháp lý để ngăn chặn tiêu cực

Với mô hình nhị phân, cách quản lý “nhà phân phối” của các công ty rất lỏng lẻo. Với  Công ty Macviet, sau vụ việc em P.K.A bị lừa cầm cố bằng tốt nghiệp vay nặng lãi, công ty này cũng chỉ hoàn trả số tiền 7 triệu đồng cho em và “sa thải” nhà phân phối vi phạm. Nhưng sau đó, lại xảy ra vụ việc một nhà phân phối khác lừa đảo một nữ sinh bằng chiêu khi trở thành nhà phân phối thì “ký hợp đồng với  Công ty TNHH Quốc Giang” mà thực chất là một tiệm cầm đồ. Khi người bị hại làm đơn thì ông Nguyễn Thành Nam tiếp tục giải thích: “Nhà phân phối là cá nhân kinh doanh độc lập với công ty, không phải là nhân viên công ty, không mang tư cách và đại diện cho công ty và phải tự chịu trách nhiệm về hành vi kinh doanh của mình”.

Với Liên minh Tiêu dùng Việt Nam (Vietnet), việc sử dụng sơ đồ "nhị phân" để tổ chức quản lý cũng như trả hoa hồng, trả thưởng cho các cộng tác viên cũng có nhiều điều đáng cảnh báo. Sơ đồ trả thưởng "nhị phân" mà Vietnet sử dụng thể hiện rõ sự lôi kéo khi công ty này thường “khuyên” người mới tham gia đầu tư ít nhất 3 mã để 2 mã “không phải làm việc mà sau này vẫn có tiền”.
Nhìn lại các vụ việc xảy ra gần đây liên quan tới các công ty đa cấp như Diamond Holiday, Colony Invest và MB24 đã bị khởi tố ở Việt Nam đều sử dụng sơ đồ "nhị phân"; kể cả Công ty Agel Việt Nam, một công ty lớn của Mỹ sau ba năm phát triển rầm rộ đã phải rút khỏi thị trường Việt Nam cũng sử dụng sơ đồ này.

Ông Phan Đức Quế, Trưởng phòng Điều tra xử lý các hành vi cạnh tranh không lành mạnh (Cục Quản lý cạnh tranh, Bộ Công Thương) cho biết, Nghị định 42/2014/NĐ-CP ngày 14/5/2014 của Chính phủ về quản lý hoạt động bán hàng đa cấp đã quy định chặt chẽ, kiên quyết loại bỏ những doanh nghiệp sử dụng những mô hình trả thưởng bất hợp pháp gây thiệt hại cho người tham gia hoặc mang tính chất thu hút đầu tư tài chính. Tuy nhiên, đến nay, hai công ty trên vẫn chưa bị xử lý theo pháp luật.

Ngay trên trang web của Hiệp hội kinh doanh đa cấp Việt Nam cũng có nhiều cảnh báo về mô hình "nhị phân". Theo hiệp hội, ngay từ khi ra đời, mô hình trả thưởng này đã gây ra nhiều tranh cãi, đã có quốc gia cấm các doanh nghiệp sử dụng mô hình trả thưởng này vì họ cho rằng đây là mô hình bất chính, trả thưởng chủ yếu dựa vào việc dụ dỗ, lôi kéo người khác tham gia mạng lưới chứ không phải dựa vào kết quả bán hàng của họ. Hiệp hội cho rằng, pháp luật cần phải có những quy định để hạn chế doanh nghiệp sử dụng mô hình này hoặc yêu cầu doanh nghiệp phải có cơ chế giám sát không cho người tham gia được đầu tư nhiều mã số.

Thiết nghĩ từ thực tế trên, cơ quan chức năng cần sớm hoàn thiện hành lang pháp lý, ngăn chặn những tiêu cực từ mô hình trả thưởng "nhị phân" trong kinh doanh đa cấp.