Trong khi cả hệ thống chính trị và người dân đang căng mình ứng phó với thiên tai, bão lũ, thì một "cơn bão" khác cũng đang hoành hành trên không gian mạng: bão tin giả (fake news).
Bùng phát tin giả trên mạng xã hội
Ngày 23/11, Phòng An ninh mạng và Phòng chống tội phạm sử dụng công nghệ cao, Công an tỉnh Đắk Lắk, phát hiện 52 tài khoản mạng xã hội đăng tải thông tin sai sự thật về mưa lũ. Trong đó, 17 trường hợp bị răn đe, 5 trường hợp bị phạt hành chính tổng cộng 37,5 triệu đồng, còn 30 tài khoản buộc gỡ bài.
Vụ việc tại Đắk Lắk không phải là cá biệt. Trước đó, trong cơn bão số 3 (Yagi) và đợt mưa lũ lịch sử tại miền Bắc hồi năm ngoái, tin giả đã bùng phát với tốc độ chóng mặt, tạo nên những hệ lụy nghiêm trọng. Người dùng mạng xã hội chắc hẳn chưa quên những thông tin thất thiệt từng gây chấn động như: "Vỡ đê sông Hồng", "Vỡ đê ở Bắc Giang", "Cắt điện toàn thành phố Hà Nội", hay hình ảnh sai sự thật về việc "người dân đu bám trên mái nhà chờ cứu" (thực chất là ảnh cũ hoặc ảnh tại nước ngoài). Hay mới đây: Axit sunfuric gây chết 10 người...vv
Tin giả mùa thiên tai thường gồm bốn nhóm chính: thông tin về sự cố hạ tầng (vỡ đê, đập, sập cầu); tin về thương vong bị thổi phồng; tạo ra tin giả, hình ảnh, video giả dùng vào mục đích câu view, câu like; hoặc tệ hơn là để lừa đảo kêu gọi quyên góp từ thiện. Hiện nay, nhiều video và hình ảnh thảm khốc được tạo bằng trí tuệ nhân tạo (AI). Chúng mô phỏng cảnh thiên tai, người dân gặp nạn, lũ lụt… với chi tiết cực kỳ sống động, khiến người dùng mạng khó phân biệt thật – giả.
Tin giả có thể gây hậu quả nghiêm trọng, khiến người dân hoang mang, dẫn đến sơ tán sai hướng dẫn, hoặc đổ xô tích trữ nhu yếu phẩm gây khan hiếm giả tạo. Đồng thời, cản trở cứu hộ, lực lượng chức năng phải phân tán nguồn lực quý giá đi xác minh tin giả thay vì cứu người. Đáng lên án nhất là dùng tin giả, hình ảnh giả để lừa đảo quyên góp từ thiện và trục lợi. "Đây là một dạng tấn công thông tin, gây nhiễu cứu hộ và làm suy giảm niềm tin của người dân"- chuyên gia An ninh mạng Ngô Minh Hiếu (Hiếu PC) khẳng định.
Người dân cần làm gì?
Trong bối cảnh thiên tai diễn biến phức tạp, "sức đề kháng" trước thông tin xấu độc là vô cùng quan trọng. Cơ quan chức năng khuyến cáo người dân:
Chỉ theo dõi thông tin từ nguồn chính thống: các đài truyền hình quốc gia (VTV), cơ quan báo chí uy tín và các trang thông tin điện tử của cơ quan nhà nước, chính quyền địa phương.
Kiểm chứng trước khi chia sẻ: tuyệt đối không chia sẻ các bài viết có tiêu đề giật gân, nguồn gốc không rõ ràng, hoặc các hình ảnh, video cũ được "đào lại".
Báo cáo vi phạm: khi phát hiện tin giả, cần báo ngay cho quản trị viên nền tảng mạng xã hội hoặc cơ quan chức năng.
Kỹ năng phòng ngừa tin giả
Xin chia sẻ với quý độc giả một kiến thức căn bản trong nghề báo, nhưng là kinh nghiệm hữu ích để đối phó với tin giả. Mỗi khi nghi ngờ một thông tin trên mạng, hãy kiểm tra 5 thành tố sau:
Who (Ai): Ai là nguồn thông tin? Cơ quan nào? Người nào?
What (Cái gì): Sự việc gì xảy ra? Mô tả có cụ thể không?
Where (Ở đâu): Địa điểm chính xác ở đâu?
When (Khi nào): Thời gian xảy ra? Ngày giờ cụ thể?
Why (Tại sao): Nguyên nhân? Lý do?
Tin giả thường mập mờ, thiếu các thông tin chính xác. Nếu có đủ các thành tố này, việc kiểm tra xác minh sẽ vô cùng dễ dàng và tin giả không còn cơ hội lan truyền. Ví dụ: thông tin "Bác sĩ rút ống oxy của bố mẹ ruột để nhường máy cứu sống bệnh nhân COVID bên cạnh" nhưng không nói chính xác khi nào, họ tên bác sĩ, bệnh nhân, bệnh viện nào ở địa phương nào, thì rất có khả năng là tin giả. Nếu là tin thật, có thể gọi đến bệnh viện kiểm chứng ngay.
Để nhận biết video hoặc hình ảnh làm bằng AI hay thật, độc giả nên kiểm tra các chi tiết bất thường: đường nét khuôn mặt, bóng đổ, cảnh vật đôi khi bị sai lệch, không tự nhiên, lặp lại hoặc mờ nhòe bất thường. Chỉ tin thông tin từ cơ quan chính thống (báo chí trung ương và địa phương, Nhà nước, UBND, Ban chỉ huy phòng chống thiên tai) và so sánh với nhiều nguồn. Video, hình ảnh chưa từng xuất hiện trên báo chí chính thống, chỉ một vài tài khoản đăng tải thì cần thận trọng.
Dùng công cụ phát hiện AI: Một số công cụ như Hive Moderation, GPTZero, Reality Defender có thể phân tích dấu vết tạo bởi AI. Dùng công cụ tìm kiếm hình ảnh ngược (Google Images, TinEye) để kiểm tra xem hình ảnh có phải thời sự hay là ảnh cũ ở nước ngoài hoặc nhiều năm trước. Đồng thời, đọc kỹ nội dung: tin giả thường có hình ảnh gây sốc, ngôn ngữ thậm xưng, dùng chữ in hoa, dấu chấm than, thổi phồng số liệu để gây hoang mang.
Chế tài xử phạt: Đừng để "tay nhanh hơn não"
Cơ quan công an khuyến cáo, việc đăng tải, chia sẻ thông tin sai sự thật trên không gian mạng là hành vi vi phạm pháp luật và sẽ bị xử lý nghiêm.
Theo Nghị định 15/2020/NĐ-CP, hành vi cung cấp, chia sẻ thông tin giả mạo, thông tin sai sự thật, xuyên tạc, vu khống, xúc phạm uy tín của cơ quan, tổ chức, danh dự, nhân phẩm của cá nhân có thể bị phạt tiền từ 10–20 triệu đồng.
Nghiêm trọng hơn, nếu việc tung tin giả gây hậu quả nghiêm trọng, ảnh hưởng xấu đến an ninh, trật tự, an toàn xã hội, người vi phạm có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự về "Tội đưa hoặc sử dụng trái phép thông tin mạng máy tính, mạng viễn thông" theo Bộ luật Hình sự.
Trong bão lũ, một gói mì tôm, một chiếc áo phao là sự cứu trợ quý giá. Nhưng trên không gian mạng, sự "tỉnh táo" và "không chia sẻ tin giả" chính là cách thiết thực nhất mà mỗi công dân có thể làm để chung tay cùng đất nước vượt qua thiên tai.
