Nhiều năm qua, phát triển dược liệu tại Việt Nam vẫn tồn tại một nút thắt lớn, đó là sản xuất manh mún, thiếu liên kết, giá trị thấp. Dược liệu trong nước chỉ dừng lại ở dạng nguyên liệu thô, phụ thuộc vào thị trường và thiếu tiêu chuẩn hóa, mất lợi thế phát triển tại sân nhà.
Tuy nhiên, chuỗi giá trị a-ti-sô tại Sa Pa (tỉnh Lào Cai) là một trong những thí dụ điển hình cho việc hiện thực hóa mô hình “4 nhà”. Trong mô hình này, nhà doanh nghiệp đóng vai trò hạt nhân, thực hiện bao tiêu sản phẩm và tham gia từ khâu quy hoạch vùng trồng, lựa chọn giống, xây dựng quy trình trồng trọt và kiểm soát chất lượng nguyên liệu.
Cuộc sống đủ đầy từ trồng a-ti-sô
Sa Pa (tỉnh Lào Cai) vốn được biết đến là điểm du lịch hấp dẫn, là một vùng phát triển dược liệu tiềm năng với nhiều loại cây có giá trị cao...
Từ Quốc lộ 4D rẽ trái, con đường nhỏ đưa chúng tôi vào các tổ dân phố của phường Sa Pa. Những vạt nương trồng cây a-ti-sô giai đoạn cuối vụ thu hoạch đang trổ những bông hoa màu xanh lục điểm tím có lớp vỏ ngoài gai nhọn cứng rắn nổi bật trong nắng chiều mùa hạ, tạo nên những điểm check-in khá hấp dẫn cho du khách khi có dịp ghé qua. A-ti-sô là loài thực vật di thực đã bén rễ vùng đất Sa Pa và đang trở thành một trong những cây chủ lực trong phát triển kinh tế của mảnh đất này. Mỗi héc-ta a-ti-sô ổn có thể mang lại lợi nhuận từ 100-200 triệu đồng/vụ, giúp nhiều gia đình nâng cao thu nhập, xây dựng nhà cửa khang trang, đầu tư sản xuất và chăm lo tốt hơn cho việc học hành của con cái. Hiện tại Sa Pa có 153 hộ gia đình tham gia chuỗi giá trị a-ti-sô của Traphaco, trong đó hơn 90% số dân là đồng bào dân tộc thiểu số.
Câu chuyện của gia đình anh Thào A Từ là tiêu biểu cho một hành trình bền bỉ, từ những ngày đầu gắn bó với cây a-ti-sô đến khi từng mùa thu hái thật sự trở thành nền tảng cho cuộc sống ổn định. Đến nay, gia đình anh Từ đang làm căn nhà mới, tiếp tục phát triển kinh tế từ a-ti-sô song song với cây cảnh như mai, đào; con cái được ăn học đầy đủ. Sự chăm chỉ của hộ nông dân vùng cao, vun đắp qua nhiều năm cùng việc trồng cây thuốc đúng chuẩn, đã đem lại giá trị cao hơn nhiều so với cây lương thực, mở ra tương lai vững vàng hơn cho cả gia đình. Không bao lâu nữa, ngôi nhà mới của gia đình sẽ được xây xong, nhưng niềm vui của gia đình anh Từ nằm ở bốn người con đều được học hành đầy đủ, có trình độ 12/12, hiện hai con gái lớn đã lập gia đình; một con gái đang đi học bổ sung ngoại ngữ, con trai đang học lớp 11…
Tham gia chuỗi giá trị a-tisô năm 2014, gia đình anh Má A Kỷ, Tổ dân phố Hàm Rồng 2, phường Sa Pa, là điển hình cho việc tích cực làm kinh tế để đầu tư cho thế hệ tương lai. So với các gia đình khác, nhà Má A Kỷ có xuất phát điểm chậm hơn, bản thân vợ chồng không được học đầy đủ nhưng bù lại luôn tích cực, mở rộng diện tích trồng. Trên diện tích 0,5ha, anh kết hợp trồng a-ti-sô, rau trái vụ, nhưng a-ti-sô là trụ cột kinh tế của gia đình… là điều kiện quan trọng để nuôi một người con học cao đẳng ngành du lịch và một người con du học tại Nhật Bản.
Nhân tố phát triển kinh tế bền vững
Năm 2014, vùng trồng a-ti-sô tại Sa Pa trở thành một trong những vùng trồng đầu tiên tại Việt Nam đạt chứng nhận Thực hành tốt nuôi trồng và thu hái dược liệu do Tổ chức Y tế Thế giới ban hành (GACP-WHO), đánh dấu bước chuyển mình quan trọng của a-ti-sô tại Việt Nam, từ khai thác tự phát sang quản lý chuỗi cung ứng bền vững. Vùng nguyên liệu cho sản lượng 2.500 tấn mỗi năm, phục vụ sản xuất thuốc và thực phẩm. Doanh nghiệp này đã làm chủ toàn bộ chuỗi từ “đầu vào-sản xuất-đầu ra”.
Theo kết quả nghiên cứu, cây dược liệu a-ti-sô trồng tại Sa Pa có hàm lượng hoạt chất cao hơn hẳn so với các vùng trồng khác, do đó, các sản phẩm sử dụng nguyên liệu ở đây cho chất lượng cao. Ngoài nguồn lá tươi, các phần rễ, thân cây và hoa a-ti-sô cũng được thương mại hóa rất tốt, đem lại nguồn thu khá tốt cho người dân. Cao a-ti-sô Sa Pa đạt tiêu chuẩn OCOP 5 sao, góp phần hình thành chuỗi giá trị xanh, tạo sinh kế cho người dân địa phương.
Đại diện Traphaco cho biết: Dấu ấn vùng trồng a-ti-sô Sa Pa khẳng định con đường phát triển bền vững mà doanh nghiệp kiên định theo đuổi, bắt đầu từ dược liệu sạch, chuẩn hóa bằng khoa học-công nghệ, tạo sinh kế cho cộng đồng, đồng thời đưa tinh hoa dược liệu Việt Nam vào những sản phẩm chăm sóc sức khỏe hiện đại, chất lượng cao. Trong chiến lược phát triển giai đoạn 2026-2030, định hướng đến năm 2040, dược liệu và các sản phẩm từ dược liệu tiếp tục giữ vai trò là nền tảng bản sắc, lợi thế cạnh tranh và động lực tăng trưởng dài hạn. Doanh nghiệp này định hướng nâng tầm dược liệu Việt Nam thành hệ sinh thái sản phẩm chăm sóc sức khỏe hiện đại, chất lượng cao, gần gũi hơn với đời sống hằng ngày của người tiêu dùng.
Chi cục trưởng Trồng trọt, Bảo vệ thực vật và Chăn nuôi, Thú y, Thủy sản tỉnh Lào Cai Cao Thị Hòa Bình chia sẻ: Lào Cai là một trong những địa phương sở hữu nguồn tài nguyên dược liệu phong phú, toàn tỉnh hiện có 6.555ha diện tích trồng dược liệu với khoảng 850 loài cây thuốc, trong đó có 70 loài quý hiếm.
Nhằm khai thác thế mạnh cây dược liệu, tháng 2/2026, Ban Chấp hành Đảng bộ tỉnh Lào Cai đã ban hành Nghị quyết số 48-NQ/TU về phát triển dược liệu chiến lược giai đoạn 2026-2030, định hướng đến năm 2050. Tỉnh kỳ vọng nghị quyết này sẽ là “chìa khóa” mở ra giai đoạn phát triển mới cho ngành dược liệu trên địa bàn, góp phần giúp dược liệu Lào Cai khẳng định được thương hiệu trên thị trường, trở thành trụ cột vững chắc trong phát triển kinh tế bền vững và xây dựng nông thôn mới tại địa phương.
Triển khai kế hoạch thực hiện Nghị quyết số 48-NQ/TU, ngay trong năm 2026, Lào Cai phấn đấu cây dược liệu đạt sản lượng khoảng 32.000 tấn; tổng giá trị ngành hàng dược liệu sau chế biến đạt hơn 1.000 tỷ đồng. Tỉnh đang lựa chọn nhóm cây dược liệu chiến lược và xây dựng vùng nguyên liệu bao gồm: Dược liệu dưới tán rừng và trên đất lâm nghiệp; dược liệu trên đất nông nghiệp; đồng thời tổ chức lại sản xuất tại các vùng nguyên liệu dược liệu hiện có, thành lập các hợp tác xã, tổ hợp tác...; thực hiện hiệu quả vai trò liên kết trong chuỗi.
