Đây là lần đầu tiên Việt Nam có một khung nguyên tắc mang tính toàn diện nhằm định hướng chuẩn mực liêm chính trong hoạt động nghiên cứu khoa học, trong bối cảnh khoa học - công nghệ và trí tuệ nhân tạo phát triển nhanh chóng.
Xác lập chuẩn mực mới trong nghiên cứu khoa học
Theo nội dung hướng dẫn, nhiều hành vi bị xác định là vi phạm liêm chính khoa học và đạo đức nghề nghiệp, gồm: đạo văn, ngụy tạo dữ liệu, giả mạo kết quả nghiên cứu, công bố sai lệch thông tin khoa học, cũng như lạm dụng trí tuệ nhân tạo (AI) trong hoạt động nghiên cứu.
Tài liệu được xây dựng trong bối cảnh triển khai các định hướng lớn về phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số, khi yêu cầu về tính trung thực, minh bạch và trách nhiệm giải trình trong nghiên cứu ngày càng được đặt ra cao hơn.
Ba nhóm nội dung trọng tâm
Khung hướng dẫn tập trung vào ba nhóm nội dung chính:
- Các quy tắc bảo đảm liêm chính khoa học và đạo đức nghề nghiệp trong nghiên cứu và phát triển công nghệ
- Các biện pháp phòng ngừa, phát hiện và hạn chế vi phạm
- Trách nhiệm của các cá nhân và tổ chức liên quan trong hoạt động nghiên cứu khoa học
Các chủ thể chịu trách nhiệm bao gồm nhà nghiên cứu, chủ nhiệm nhiệm vụ, trưởng nhóm nghiên cứu, hội đồng tư vấn – phản biện, bộ phận quản lý khoa học, cũng như cơ quan và tổ chức tài trợ kinh phí nghiên cứu.
Điểm mới: Kiểm soát việc lạm dụng AI trong nghiên cứu
Một trong những điểm đáng chú ý của hướng dẫn là việc đưa “lạm dụng trí tuệ nhân tạo trong nghiên cứu khoa học” vào nhóm hành vi cần kiểm soát.
Theo đó, AI có thể được sử dụng như công cụ hỗ trợ, nhưng không được thay thế tính trung thực khoa học, không được làm sai lệch dữ liệu hoặc kết quả nghiên cứu. Việc này nhằm đảm bảo tính minh bạch và độ tin cậy của các công trình khoa học trong bối cảnh công nghệ số phát triển mạnh.
Khung liêm chính khoa học mang lại lợi ích gì?
Việc ban hành khung liêm chính được kỳ vọng tạo ra nhiều tác động tích cực đối với hệ thống nghiên cứu khoa học tại Việt Nam:
Thứ nhất, nâng cao chất lượng nghiên cứu:Giảm tình trạng sao chép, làm sai lệch hoặc “làm đẹp” dữ liệu, qua đó nâng cao độ tin cậy của công trình khoa học.
Thứ hai, tăng tính minh bạch và trách nhiệm giải trình:Các cá nhân và tổ chức nghiên cứu phải chịu trách nhiệm rõ ràng hơn về dữ liệu, phương pháp và kết quả công bố.
Thứ ba, hạn chế gian lận học thuật và kiểm soát việc sử dụng AI:Thiết lập ranh giới rõ ràng giữa việc hỗ trợ nghiên cứu bằng công nghệ và hành vi vi phạm liêm chính khoa học.
Thứ tư, tạo chuẩn mực chung trong toàn hệ thống nghiên cứu:Giúp các cơ quan tài trợ, trường đại học và viện nghiên cứu có cơ sở thống nhất để xây dựng quy định nội bộ.
Cảnh báo và yêu cầu tuân thủ
Khung hướng dẫn không chỉ mang tính định hướng mà còn là cơ sở để các đơn vị nghiên cứu xây dựng quy tắc nội bộ và kiểm soát việc thực hiện.
Các hành vi như đạo văn, ngụy tạo dữ liệu, giả mạo kết quả nghiên cứu hoặc lạm dụng AI trong nghiên cứu có thể bị xem xét xử lý theo quy định của cơ quan quản lý và tổ chức chủ trì nhiệm vụ khoa học.
Việc ban hành Hướng dẫn về liêm chính khoa học được xem là bước tiến quan trọng trong việc chuẩn hóa hoạt động nghiên cứu tại Việt Nam. Trong bối cảnh khoa học, công nghệ và AI phát triển nhanh, yêu cầu về trung thực học thuật, minh bạch dữ liệu và trách nhiệm khoa học ngày càng trở thành tiêu chuẩn bắt buộc, góp phần nâng cao chất lượng và uy tín của nghiên cứu Việt Nam.
