Thời vụ ngắn, chi phí đầu vào cao, thị trường tiêu thụ nhiều biến động, vì vậy xuống giống đúng thời điểm, lựa chọn cây trồng phù hợp và chủ động đầu ra là những yếu tố quyết định hiệu quả sản xuất.
Chủ động từ chân ruộng
Những ngày này, nông dân các địa phương trong tỉnh đang đẩy nhanh thu hoạch lúa mùa, giải phóng đất để gieo trồng cây vụ đông. Trên cánh đồng thôn Bản Hát, xã Hạnh Phúc, lúa chín đến đâu người dân gặt ngay đến đó, những chân ruộng vừa thu hoạch xong được làm đất ngay.
Với chị Hoàng Thị Thìn, kế hoạch sản xuất vụ đông đã được tính toán từ trước khi gặt lúa mùa. Ngay sau khi thu hoạch, gia đình chị sẽ tranh thủ làm đất, trồng ngô, rau màu và khoai tây trên những chân ruộng phù hợp, tận dụng quỹ đất và thời gian còn lại trong năm để gia tăng thu nhập.
Khác với vụ lúa, sản xuất vụ đông phụ thuộc nhiều vào thời tiết. Đất phải đủ khô ráo mới cày bừa, lên luống được; nếu mưa kéo dài, việc làm đất và xuống giống bị chậm, ảnh hưởng đến khung thời vụ. Bên cạnh đó, chi phí giống, phân bón và các loại vật tư cũng tác động trực tiếp đến hiệu quả sản xuất.
“Nặng nhất vẫn là tiền giống và phân bón mua ngoài. Nếu không tính toán kỹ, thu hoạch xong, tiền bán nông sản có khi chỉ vừa đủ bù chi phí đầu tư”, chị Thìn nói.
Để giảm bớt chi phí, gia đình chị đã chủ động ủ phân chuồng với chế phẩm vi sinh từ nhiều tháng trước. Nguồn phân hữu cơ này sử dụng để bón lót cho ngô, khoai và rau màu, vừa giảm lượng phân vô cơ phải mua, vừa cải tạo đất và tận dụng phụ phẩm từ chăn nuôi.
Theo kế hoạch, vụ đông năm 2026, xã Hạnh Phúc dự kiến gieo trồng hơn 20 ha, chủ yếu là khoai tây, rau màu và khoảng 10 ha ngô làm thức ăn chăn nuôi. Trong đó, địa phương định hướng hình thành vùng sản xuất tập trung khoảng 10 ha tại hai thôn Bản Hát và Tà Xùa.
Ông Đinh Tiến Dũng - Phó Trưởng phòng Nông nghiệp và Môi trường xã Hạnh Phúc cho biết, cùng với hướng dẫn người dân lựa chọn cơ cấu cây trồng phù hợp, xã đang tìm kiếm, kết nối các kênh tiêu thụ sản phẩm. Một trong những hướng được địa phương tính đến là đưa rau an toàn vào các bếp ăn bán trú trường học trên địa bàn. Nếu được triển khai, đây sẽ là kênh tiêu thụ tương đối ổn định, góp phần tạo thêm cơ sở để người dân tổ chức sản xuất phù hợp.
Tính toán giá trị trên mỗi diện tích canh tác
Nếu ở xã Hạnh Phúc, người dân đang khẩn trương giải phóng đất, chuẩn bị vật tư và tìm kiếm đầu ra thì tại phường Cầu Thia, kế hoạch sản xuất vụ đông được xây dựng với quy mô lớn hơn, diện tích dự kiến trên 500 ha.
Bên cạnh lựa chọn cây trồng phù hợp với điều kiện đất đai và khí hậu vùng Mường Lò, nhiều hộ đã chủ động tính toán phương án sử dụng sản phẩm sau thu hoạch. Thay vì chỉ bán sản phẩm thô, cây vụ đông còn được đưa vào chu trình sản xuất của gia đình, phục vụ chăn nuôi và tạo nguồn phân hữu cơ cho vụ tiếp theo.
Dự kiến vụ đông năm nay trồng 2.000 m² ngô làm thức ăn cho đàn gà, vịt, anh Đinh Văn Siếng ở phường Cầu Thia cho biết: “Nếu bán ngô hạt thì giá trị không cao, nhưng sử dụng để chăn nuôi gia cầm sẽ mang lại hiệu quả tốt hơn”.
Thân, lá và hạt ngô được tận dụng làm thức ăn chăn nuôi; phân từ đàn vật nuôi được thu gom, ủ hoai mục rồi sử dụng để bón cho đất. Cách làm tuy không mới nhưng giúp bà con nông dân chủ động được thức ăn chăn nuôi, giảm lượng phân bón mua ngoài và nâng cao giá trị thu được trên cùng diện tích đất canh tác.
Bên cạnh việc khuyến khích các hộ tổ chức sản xuất phù hợp với điều kiện thực tế, phường Cầu Thia còn định hướng phát triển một số cây trồng hàng hóa gắn với nhu cầu thị trường.
Ông Đinh Xuân Thịnh, cán bộ Phòng Nông nghiệp và Môi trường phường Cầu Thia cho biết, vụ đông năm 2026, địa phương dự kiến đưa vào sản xuất hơn 500 ha đất, chủ yếu trồng các cây truyền thống như ngô, khoai. Phường cũng đang liên kết với doanh nghiệp để tổ chức sản xuất, bao tiêu sản phẩm từ một số cây trồng lấy hạt giống như bí, mướp đắng và mướp.
Để bảo đảm tiến độ, địa phương tập trung vận động người dân đẩy nhanh thu hoạch lúa mùa, giải phóng đất; đồng thời chủ động chuẩn bị giống, phân bón hữu cơ và các điều kiện cần thiết cho sản xuất. Việc kết nối tiêu thụ ngay từ đầu vụ giúp người dân có thêm căn cứ lựa chọn cây trồng, quy mô và thời điểm xuống giống phù hợp.
Yêu cầu đặt ra hiện nay không phải là mở rộng diện tích một cách cơ học, mà là trả lời được ba câu hỏi: Trồng cây gì, sản xuất ở đất nào và tiêu thụ sản phẩm ở đâu. Khi đầu ra được tính toán từ đầu vụ, nguy cơ sản xuất tự phát, thu hoạch dồn dập dẫn đến khó tiêu thụ, giảm giá sẽ được hạn chế.
Bám sát thời vụ, gắn với nhu cầu thị trường
Vụ đông có thời gian sản xuất ngắn, trong khi diễn biến thời tiết phức tạp, ảnh hưởng trực tiếp đến sinh trưởng, năng suất và chất lượng cây trồng. Nếu thu hoạch lúa mùa chậm, chuẩn bị đất không kịp hoặc lựa chọn cây trồng chưa phù hợp, hiệu quả sản xuất có thể bị ảnh hưởng.
Để bảo đảm khung thời vụ, Sở Nông nghiệp và Môi trường yêu cầu các xã, phường huy động nhân lực, phương tiện thu hoạch nhanh gọn diện tích lúa mùa đã chín; thu hoạch đến đâu làm đất đến đó, triển khai gieo trồng cây vụ đông càng sớm càng tốt.
Các địa phương đồng thời chủ động phối hợp với đơn vị cung ứng giống, phân bón và vật tư nông nghiệp, bảo đảm đúng chủng loại, đủ số lượng và chất lượng để phục vụ sản xuất.
Về thời vụ, nhóm cây ưa ấm phải kết thúc gieo trồng trước ngày 10/10. Đối với nhóm cây ưa lạnh, vùng cao cần gieo trồng trước ngày 10/10, vùng thấp gieo trồng từ ngày 10/10 đến 15/11. Rau, đậu được bố trí rải vụ, gối vụ nhằm duy trì nguồn cung, giảm áp lực tiêu thụ và hạn chế tình trạng dư thừa dẫn đến giá thấp.
Bà Cao Thị Hòa Bình - Chi cục trưởng Chi cục Trồng trọt, Bảo vệ thực vật và Chăn nuôi, Thú y, Thủy sản tỉnh Lào Cai cho biết, ngành nông nghiệp đã chỉ đạo từ sớm để các địa phương chủ động chuẩn bị vật tư, đẩy nhanh thu hoạch vụ mùa, giải phóng đất và sẵn sàng các điều kiện sản xuất vụ đông.
“Điều đáng lưu ý trong sản xuất vụ đông là vấn đề thị trường. Phải căn cứ nhu cầu thị trường để xác định loại cây trồng phù hợp, đáp ứng yêu cầu tiêu thụ và nâng cao giá trị sản xuất”, bà Bình nhấn mạnh.
Bà Bình lưu ý, các địa phương và người dân cần bám sát dự báo thời tiết, khí hậu để chủ động phòng, chống sâu bệnh, ứng phó với thời tiết bất lợi, bảo đảm năng suất, chất lượng cây trồng.
Để đảm bảo hiệu quả vụ đông, Sở Nông nghiệp và Môi trường cũng yêu cầu đơn vị chức năng phối hợp với các địa phương tăng cường quản lý, kiểm tra các cơ sở sản xuất, kinh doanh giống cây trồng, phân bón và thuốc bảo vệ thực vật; kịp thời ngăn chặn, xử lý hàng giả, hàng kém chất lượng. Đồng thời, khuyến khích xây dựng vùng sản xuất tập trung, phát triển liên kết theo chuỗi giá trị, gắn sản xuất với tiêu thụ sản phẩm.
Sản xuất vụ đông không chỉ là câu chuyện xuống giống cho kịp thời vụ. Từ chuẩn bị đất, lựa chọn cây trồng đến tổ chức tiêu thụ, khâu nào cũng cần được tính toán kỹ lưỡng để người nông dân nâng cao giá trị trên từng diện tích canh tác.
