Ngày hội của đồng bào vùng cao
Những ngày đầu năm 2026, thời tiết ở vùng cao rét đậm, có nơi băng giá, quãng đường từ trung tâm Lào Cai về Mường Hum gần 60 cây số. Do nhiều đoạn còn sạt lở sau mùa mưa bão và sương mù dày đặc nên dù xuất phát lúc trời còn mờ sương, đoàn chúng tôi mất gần hai tiếng mới tới được phiên chợ đầy hương sắc này…
Trước mắt chúng tôi, chợ Mường Hum hiện lên trong sương mù của thung lũng nhỏ, kề bên là suối nước trong vắt, chung quanh là những dãy núi cao ngất trùng mây. Mỗi phiên chợ kéo dài từ sáng tới khi mặt trời chếch bóng về chiều ngày chủ nhật... Chợ phát triển tự nhiên gắn liền với nhu cầu giao lưu, trao đổi hàng hóa, gặp gỡ văn hóa của các dân tộc vùng cao Bát Xát từ bao đời nay, thu hút người dân từ nhiều xã lân cận như Bản Xèo, Mường Vi (cũ), Dền Sáng, Dền Thàng (cũ)...
Bí thư Đảng ủy xã Mường Hum Nguyễn Hồng Sơn cho biết: Trước đây, phố chợ Mường Hum chỉ có hai dãy nhà mái lá hoặc ngói ống chạy dọc con đường dài vài chục mét, mang dáng vẻ một phố cụt buồn hiu hắt. Chỉ đến phiên chợ chính vào ngày chủ nhật mới bừng lên một chút. Nay phố đã đông đúc hơn và chợ Mường Hum đã khác xưa, ngoài là phiên chợ, đây còn là nơi giao lưu kinh tế, văn hóa cho cả vùng.
Chợ phiên chính họp vào chủ nhật, bà con các dân tộc Hà Nhì, Mông, Dao, Giáy từ 14 thôn, bản khắp xã Mường Hum khoác lên mình những bộ trang phục truyền thống rực rỡ, mang theo nông sản, sản vật do chính tay mình làm ra để trao đổi, buôn bán. Từ thóc, ngô, rau rừng, mật ong, gà đen, lợn bản đến các sản phẩm thổ cẩm… tất cả tạo nên bức tranh sinh động, đậm chất vùng cao.
Theo Trưởng Ban Quản lý chợ Mường Hum Phàn A Tùng, mỗi phiên chợ thu hút hàng nghìn người tham gia gồm: bà con nhân dân, người buôn bán và du khách... Chợ có hơn 120 gian hàng cố định và hơn 50 vị trí bán hàng do các tiểu thương, người dân tham gia. Chợ được chia thành nhiều khu vực, giúp mọi người dễ dàng tìm mua. Khu nông sản và thực phẩm tươi ngon tràn đầy rau rừng, khoai lang tím, ngô bản địa. Khu quần áo thổ cẩm và vải dệt thủ công nổi bật với sự tỉ mỉ, tinh xảo trong từng sản phẩm. Khu vực trang sức bạc thu hút ánh nhìn với những món đồ chế tác thủ công độc đáo từ bàn tay nghệ nhân người Dao…
Ngoài việc đi chợ mua bán, trao đổi những vật phẩm cần thiết cho sinh hoạt gia đình, thì một sinh hoạt không thể thiếu của bà con là giao lưu uống rượu tại chợ, với món ăn truyền thống là phở, thắng cố, lòng lợn đen bản địa. Thắng cố là món ăn nổi bật, kết hợp thịt và nội tạng ngựa hoặc lợn với gia vị núi rừng, tạo nên hương vị đậm đà khó quên. Khu bánh đặc sản núi rừng của các dân tộc cũng rất phong phú với bánh rán, bánh chưng gù, bánh tẻ... tất cả đều mang hương vị truyền thống, thích hợp thưởng thức ngay tại chợ vào bữa sáng. Người Giáy ở chợ Mường Hum còn bán bánh phồng - một thứ bánh được làm từ bột gạo tẻ ngon, xốp mềm ngọt thanh, và vài loại bánh làm từ bột nếp…
Góc chợ phía tây nam là nơi để người ta trao đổi các mặt hàng trang sức bằng bạc. Chị Chảo Mẩy, người ở thôn Séo Pờ Hồ - địa danh chế tác bạc nổi tiếng ở Mường Hum cho biết, cứ đến phiên chợ, chị và một số người lại mang các loại trang sức bạc được chế tác công phu ra đây mua bán, trao đổi. Vào thời điểm giá bạc tăng cao, mỗi bộ trang sức bạc đầy đủ để đính váy, áo, khăn đội đầu có thể lên tới hàng trăm triệu đồng.
Cần một không gian an toàn và xứng tầm
Là phiên chợ vùng cao đầy hương sắc, nhưng do các gian hàng tạm bợ và mặt hàng đều là vải vóc, tre, nứa... nguy cơ hỏa hoạn khá lớn. Trưởng Ban quản lý chợ Phàn A Tùng cho biết: Chợ Mường Hum là khu vực trọng điểm được Công an xã chú trọng xây dựng lực lượng dân phòng và đội phòng cháy chữa cháy cơ sở tại khu vực trung tâm xã; mô hình “Tổ liên gia an toàn phòng cháy, chữa cháy” và “Điểm chữa cháy công cộng” được triển khai rộng rãi. Đến năm 2025, 100% hộ kinh doanh kết hợp nhà ở tại xã và chợ Mường Hum được vận động trang bị bình chữa cháy xách tay và các chủ cơ sở kinh doanh được tập huấn sử dụng bình chữa cháy.
Ban quản lý chợ tổ chức sắp xếp ngành hàng; bố trí quầy, sạp; thường xuyên kiểm tra việc chấp hành nội quy chợ; công tác thu gom rác bảo đảm vệ sinh môi trường; quản lý việc thực hiện quy định về an toàn thực phẩm, phòng cháy chữa cháy, an ninh trật tự và giải quyết phản ánh, kiến nghị của tiểu thương và người dân...
Với xu hướng hiện đại và ngày càng thu hút du khách trong và ngoài nước, không gian hoạt động văn hóa, thương mại của chợ Mường Hum đang trở nên chật hẹp và không còn phù hợp.
Phó Bí thư Thường trực Đảng ủy xã Mường Hum Phạm Anh Xuân cho biết: Hiện nay, phiên chợ Mường Hum không chỉ góp phần thúc đẩy kinh tế địa phương, tiêu thụ sản phẩm nông nghiệp, mà còn là nơi gìn giữ và phát huy giá trị văn hóa truyền thống, tạo điểm nhấn trong phát triển du lịch cộng đồng của xã. Hơn thế, chợ Mường Hum đang trở thành điểm nhấn trong chuỗi du lịch từ Sa Pa, Lào Cai, Mường Hum, Y Tý…
Đảng ủy và Ủy ban nhân dân xã Mường Hum đã đưa vào nghị quyết và chương trình hành động kế hoạch mở rộng không gian hoạt động của chợ Mường Hum từ nay đến năm 2030 và xa hơn. Tuy nhiên do nguồn lực có hạn, Đảng bộ và nhân dân xã Mường Hum rất mong được sự ủng hộ của lãnh đạo tỉnh, các cấp ngành và các mạnh thường quân để xã có điều kiện xây dựng phiên bản mới của chợ Mường Hum - nơi hội tụ sắc màu văn hóa, kết nối cộng đồng, mời gọi du khách về với miền Tây Bắc của Tổ quốc.
