LCĐT - Khi những búp non của cây chè Shan tuyết cổ thụ đâm chồi, bước vào vụ thu hoạch chè thứ 6 trong năm cũng là lúc đồng bào Tày ở xã Bản Liền, huyện Bắc Hà bắt đầu nhộn nhịp chuẩn bị đón năm mới.
Múa khăn theo văn hóa truyền thống của người Tày Bản Liền.
Chuẩn bị lễ đón xuân mới
Ở Bản Liền, từ ngày 23 tháng Chạp không khí đã rộn ràng, bà con tất bật chuẩn bị đón Tết, người đi làm ở xa cũng hối hả về nhà đoàn tụ.
Ngày 27 tháng Chạp, mới đến đầu khu dân cư Bản Bốc, thôn Đội 3 đã nghe tiếng lợn kêu eng éc, tiếng cười đùa, gọi nhau của thanh niên, trẻ em cùng gia đình anh Lâm A Cượng mổ lợn ăn Tết. Năm nay gia đình anh Cượng mổ con lợn hơn 1 tạ để làm lễ cúng thần linh, tổ tiên và khao Tết, bởi năm 2020 gia đình làm ăn khá giả. Gặp chúng tôi khi đang tất bật công việc chuẩn bị đón năm mới, anh Cượng hồ hởi: “Nhà mình năm nay vui lắm, vừa làm được ngôi nhà sàn mới trị giá gần 500 triệu đồng, vụ mùa cho thu 70 bao thóc, 2 ha chè cho thu gần 30 triệu đồng, đàn trâu cũng phát triển lên 5 con. Đặc biệt, gia đình có 1 ha cây sa mộc đang cho thu hoạch, 2 ha quế 4 năm tuổi bắt đầu thu tỉa, gia đình được bình chọn là hộ sản xuất, kinh doanh giỏi của xã…”.
Anh Cượng cho biết thêm, năm nay không chỉ riêng gia đình anh mà các hộ trong khu cũng vui hơn nhờ phát triển kinh tế từ cây chè và cây quế.
Theo tục lệ, người Tày địa phương đều tổ chức cúng thần linh, tổ tiên vào cuối năm và đón năm mới. Người người, nhà nhà bắt tay dọn dẹp, trang trí nhà cửa. Đàn ông vào rừng chặt ngọn cây vầu về làm chổi quét dọn sạch sẽ toàn bộ ngôi nhà, sau đó dán giấy đỏ trang trí vào ban thờ, cửa chính vào nhà và các vật dụng, dụng cụ trong gia đình với mong muốn có được nhiều may mắn trong năm mới.
Dáng người nhỏ nhắn, ở tuổi 65, ông Lâm A Chiến vẫn rất linh hoạt. Là người cao tuổi, người chủ gia đình, ông thoăn thoắt sửa soạn ban thờ, sẵn sàng cho lễ cúng ngày Tết. Ông Chiến bảo: Các nhà đều sửa soạn lễ cúng và bữa cơm tất niên. Khi việc sửa soạn ban thờ xong với mâm hoa quả, bánh kẹo, 4 cây mía được chủ nhà bày 2 bên cửa chính và 2 bên ban thờ. Theo phong tục, bày cây mía thể hiện sự tôn kính và lời mời chân thành với thần linh, tổ tiên về ăn Tết cùng gia chủ. Sớm 30 Tết, các nhà đều nổi lửa luộc bánh chưng - loại bánh chưng đen đặc sản của địa phương để kịp bày lên ban thờ trong lễ chiều 30 và làm quà cho anh em, họ hàng.
Chuẩn bị xong lễ vật, mâm lễ cúng được bày trước ban thờ ở giữa nhà, lễ vật gồm thịt lợn, gà, rượu, bánh chưng đen, xôi nhiều màu… Trong trang phục màu đen truyền thống, già làng Lâm A Chiến ngồi bên mâm lễ, lầm rầm đọc bài cúng thần linh, gia tiên báo cáo những thành tích đã đạt được trong năm và cầu một năm mới no ấm, hạnh phúc, gia đình bình an… Khi các nghi lễ kết thúc cũng là lúc cả gia đình, anh em, con cháu cùng quây quần bên mâm cơm nâng chén rượu nồng…
Trò chơi truyền thống của người Tày được tổ chức trong dịp đầu xuân.
Văn hóa đặc sắc trong ngày đầu xuân
Trong không khí rộn ràng, từ trưa 30 Tết, những người phụ nữ hái lá bưởi rừng và đun những nồi nước lớn, chuẩn bị nước tắm cho cả gia đình. Chuẩn bị xong nước tắm, chị Vàng Thị Cân nhanh chóng chuẩn bị những bộ quần áo mới cho cả nhà. Chị Cân tiết lộ: Theo phong tục, mỗi ngày Tết đến, tất cả mọi người đều phải có một bộ đồ mới. Nhà chị có 6 người, chị đã phải tự may quần áo mới cho cả nhà từ trước Tết 2 tháng. Chiều 30 Tết, cả nhà cùng diện trang phục mới, sẵn sàng đón Tết và tham gia hội xuân.
Dưới ánh nắng nhẹ lọt qua những tán cọ, chè cổ thụ, phía trước sân nhà văn hóa, đội văn nghệ của thôn cũng gác lại việc nhà để chuẩn bị các tiết mục văn nghệ phục vụ đêm 30 Tết và những ngày hội được tổ chức trong những ngày Tết. Chị Vàng Thị Phóng, Đội trưởng đội văn nghệ cầm chiếc khăn trên tay vừa uyển chuyển múa, vừa hướng dẫn, sắp xếp vị trí cho chị em trong đội. Chị Phóng nói, năm nay đội văn nghệ sẽ mang đến các tiết mục múa khăn, múa nón, múa ô và tiết mục múa vụ mùa thể hiện cho việc sản xuất mùa màng bội thu, mong muốn may mắn hơn trong năm mới. Đội cũng nhờ những người cao tuổi trong làng đến dạy hát giao duyên của dân tộc để biểu diễn trong lễ hội đầu xuân.
Một tốp 4 - 5 chị em ngồi bên hiên nhà chăm chú về hướng bà Lâm Thị Chướng, 62 tuổi - người có nhiều kinh nghiệm hát giao duyên. Bà Chướng chậm rãi thể hiện bài hát “Hoa nở mùa xuân” theo dân ca dân tộc Tày bản địa. Câu hát nhẹ nhàng vang lên trên sườn núi, dưới vòm trời trong xanh, bên những cây đào nở rộ ở góc vườn khiến khách đi qua phải dừng lại dõi theo:
“Ư ơi vần tiếng lề bướn lìn (ngày Tết là ngày đi chơi)
Mi bó tao nờ khắp nơi (ngày Tết có hoa đào nở khắp nơi)
Mi lủ lán nưng hửa qua mấng pấy (các con các cháu mặc áo mới đi chơi)
Cân kế lề hửng mua hệt kín (người lớn lại đến mùa làm ăn mới)
Chông hợt di noòng hệt kín đẩy nải hơn pí câu (cầu mong một năm mới làm ăn phát đạt hơn năm cũ)...”.
Tối 30 Tết, chờ đón giao thừa, mọi người tập trung ở nhà văn hóa trung tâm thôn xem những tiết mục của đội văn nghệ. Những tiết mục văn nghệ của thôn năm nay cũng được lựa chọn để diễn tại lễ hội xuống đồng của xã.
Sau giao thừa là bước sang năm mới, con cháu chúc tết các cụ, ông bà, cha mẹ sức khỏe, sống lâu; các bậc tiền bối chúc lại con cháu khỏe mạnh, chăm ngoan, học giỏi, công tác thành đạt, mọi sự như ý… Thời khắc đầu tiên của năm mới, người Tày quan niệm lấy nước mới, đất mới sẽ tạo may mắn, tài lộc vào như nước, đất tươi tốt, mùa màng bội thu, do đó thanh niên nam nữ các gia đình sẽ đi lấy nước và đất mới về nhà. Mùng 1 Tết, các thành viên gia đình cùng quây quần, sum họp, mùng 2 chúc tết họ hàng, anh em và tham gia hội xuân ở xã, ở huyện. Từ mùng 3 Tết, người Tày bản địa sẽ chọn ngày tốt để khai xuân trên nương, ruộng.
Người Tày hái chè khai xuân.
Khai xuân để cuộc sống ấm no
Từ mùng 3 đến mùng 10 Tết, người Tày bản địa chọn những ngày tốt khai xuân. Sáng sớm, dưới thời tiết se lạnh và sương mù, trên những thửa ruộng bậc thang, nhiều người đã vác cuốc, kéo trâu ra ruộng làm việc, cầu mong một năm mới mùa màng bội thu.
Gia đình anh Lâm A Nguyên năm nay khai xuân, làm đất trồng cây ngô. Anh Nguyên tâm sự: Năm 2020, nhờ được mùa lúa, chè và bản thân anh đi làm thuê nên gia đình có nguồn thu kha khá. Gia đình đã tình nguyện xin thoát khỏi hộ nghèo của thôn. Đầu xuân năm mới, gia đình mong năm 2021 sẽ may mắn, làm tốt hơn năm 2020 để có cuộc sống đầy đủ hơn.
Không khí Tết ở Đội 3 thật rộn rã. Những ngôi nhà sàn xen giữa ruộng bậc thang, vườn chè cổ thụ trên sườn núi xanh mơn mởn, điểm thêm một vài cây đào, mận rực rỡ sắc hoa. Tiếng cười nói của các chị, các mẹ ngập tràn không gian bên thềm nhà, những lời hát giao duyên vang vọng khua tan sự tĩnh lặng của núi rừng mờ sương. Trên những thửa ruộng, sắc xuân ngập tràn trong niềm vui tươi rộn ràng của nông dân, trong nụ cười hồn nhiên của các em nhỏ theo bố mẹ đi làm, tạo nên bức tranh đẹp về mùa xuân trong thung lũng nhỏ ở vùng cao Bản Liền.
