Sáng 14/9, Bí thư Trung ương Đảng, Phó Thủ tướng Phạm Thị Thanh Trà, Trưởng Ban Chỉ đạo quốc gia về tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ kiểm tra thực tế công tác giám định ADN, xác định danh tính hài cốt liệt sĩ tại Trung tâm Giám định ADN, Viện Sinh học, Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam và Viện Pháp y Quân đội, Cục Quân y, Bộ Quốc phòng.
Qua kiểm tra, Phó Thủ tướng ghi nhận nỗ lực lớn của các đơn vị, đồng thời yêu cầu tập trung tháo gỡ các điểm nghẽn về nhân lực, dữ liệu, cơ sở vật chất, kinh phí và quy trình để đẩy nhanh tiến độ "Chiến dịch 500 ngày đêm".
Công nghệ mới mở thêm cơ hội xác định danh tính liệt sĩ
Tại Trung tâm Giám định ADN, Viện Sinh học, Phó Thủ tướng Phạm Thị Thanh Trà đánh giá cao nỗ lực của Viện Sinh học và Trung tâm ADN trong việc vừa nghiên cứu, thử nghiệm, vừa triển khai công nghệ mới phục vụ xác định danh tính hài cốt liệt sĩ.
Hiện Trung tâm làm chủ 2 nhóm công nghệ giám định ADN. Công nghệ ADN ty thể (mtDNA) truyền thống được áp dụng đối với các mẫu tồn đọng đã có kết quả trước đây. Trong khi đó, công nghệ giải trình tự gen thế hệ mới kết hợp phân tích đa hình đơn nucleotide (NGS-SNP), sử dụng bộ chỉ thị FORCE gồm 5.422 SNP trong hệ gen nhân, được phát triển để xử lý những mẫu xương bị phân hủy mạnh.
Công nghệ NGS-SNP được nghiên cứu, làm chủ trong khuôn khổ Dự án ODA "Nâng cao năng lực giám định hài cốt trong chiến tranh" do Chính phủ Hoa Kỳ tài trợ, với sự hỗ trợ kỹ thuật của Ủy ban Quốc tế về Người mất tích (ICMP). Do có thể phân tích những đoạn ADN rất ngắn, công nghệ này phù hợp với các mẫu hài cốt đã nằm dưới lòng đất trong thời gian dài.
Viện Sinh học cũng đã tối ưu các quy trình tách chiết ADN đối với mẫu xương phân hủy nặng, nâng hiệu suất thu hồi ADN nhân lên đến 80%; đồng thời xây dựng hệ thống phân tích dữ liệu và thuật toán đối khớp, cho phép xác định quan hệ huyết thống theo cả hai dòng cha và mẹ ở khoảng cách 4 thế hệ.
Đến nay, Trung tâm ADN đã tiếp nhận 37.610 mẫu hài cốt liệt sĩ từ 8 tỉnh, thành phố. Riêng các đợt gần đây, Trung tâm tiếp nhận hơn 7.100 mẫu từ TPHCM, hơn 4.600 mẫu từ Đồng Nai và hơn 5.200 mẫu do Tây Ninh bàn giao.
Từ đầu năm 2026 đến nay, kết hợp thẩm định lại các trường hợp trùng khớp ADN ty thể bằng công nghệ NGS-SNP có độ phân giải cao, Trung tâm đã xác định thành công, đủ căn cứ khoa học và pháp lý để công bố danh tính 10 trường hợp hài cốt liệt sĩ và trao kết quả cho các gia đình.
Tại Nghĩa trang liệt sĩ Trà Lĩnh, Cao Bằng, 54/58 mẫu được phân tích bằng NGS-SNP cho dữ liệu đạt chuẩn, đạt khoảng 93%, bước đầu xác định 5 trường hợp, khớp với 14 gia đình. Tại Nghĩa trang liệt sĩ Giồng Riềng, An Giang, Trung tâm đã hoàn thành khai quật 965 phần mộ, thu được mẫu sinh phẩm đủ điều kiện phân tích từ 535 mộ. Công tác tách chiết ADN và tạo thư viện giải trình tự đang được khẩn trương thực hiện.
Tuy nhiên, với quy mô gần 38.000 mẫu đã tiếp nhận, tiến độ phân tích vẫn còn khoảng cách so với yêu cầu do hạ tầng phòng sạch và dây chuyền NGS-SNP quy mô lớn đang trong quá trình hoàn thiện, lắp đặt.
Kiểm tra thực tế, Phó Thủ tướng Phạm Thị Thanh Trà cho rằng nguồn nhân lực là vấn đề cần tập trung cao; đề nghị Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam rà soát tổng thể nguồn nhân lực, không chỉ tại Viện Sinh học mà cả các đơn vị có chức năng liên quan; khẩn trương trưng tập những cán bộ có năng lực, khả năng tiếp cận công việc để tập huấn, chuẩn bị vận hành các dây chuyền công nghệ mới.
Phó Thủ tướng cũng yêu cầu tiếp tục đánh giá thực tế hiệu quả của công nghệ mới, làm rõ ưu điểm, khó khăn, hạn chế qua thực nghiệm để kết hợp công nghệ với kinh nghiệm thực tiễn, nâng cao tốc độ, chất lượng và hiệu quả xác định danh tính.
Dữ liệu cũng cần được đặc biệt chú trọng. Dữ liệu về liệt sĩ phải được cập nhật, đồng bộ với dữ liệu quốc gia về dân cư và dữ liệu mẫu sinh phẩm thân nhân liệt sĩ. Các mẫu hài cốt đã thu được cũng cần được đưa vào hệ thống để thuận lợi cho việc đối khớp, so sánh.
Phó Thủ tướng yêu cầu Viện Sinh học khẩn trương chuẩn bị cơ sở vật chất để tiếp nhận toàn bộ dây chuyền do Tập đoàn Vingroup hỗ trợ; đồng thời đẩy sớm việc tập huấn cho lực lượng thực hiện nhiệm vụ, không chờ đến khi máy móc được lắp đặt mới bắt đầu đào tạo.
Viện Pháp y Quân đội: Chủ động xây dựng kho lưu trữ
Trong giai đoạn 2013-2025, Viện Pháp y Quân đội đã tiếp nhận gần 5.000 mẫu hài cốt liệt sĩ, giám định gần 2.000 mẫu và hơn 1.800 mẫu thân nhân; qua đó xác định danh tính 558 liệt sĩ.
Viện đã hoàn thành cải tạo, nâng cấp cơ sở hạ tầng, bổ sung trang thiết bị và tối ưu hóa quy trình, nâng công suất dây chuyền xét nghiệm ADN lên 800 mẫu/năm. Trong Chiến dịch 500 ngày đêm, từ ngày 15/3/2026 đến nay, Viện đã tách chiết 243 mẫu hài cốt liệt sĩ, thu được 48 trình tự ADN ty thể và thực hiện đối sánh xác định danh tính.
Để đáp ứng yêu cầu của Chiến dịch 500 ngày đêm, Cục Quân y đã khẩn trương cải tạo, nâng cấp nhà K4/Kho 708. Công trình hoàn thành, đưa vào sử dụng cuối tháng 7/2026, có quy mô khoảng 110.000 mẫu, công suất bảo quản 350-400 mẫu/ngày.
Đến nay, Viện Pháp y Quân đội đã tiếp nhận 35.776 mẫu hài cốt liệt sĩ của 16/17 tỉnh, thành phố; hơn 30.000 mẫu đã được gán mã QR và gần 9.000 mẫu được xử lý, đánh giá, đưa vào lưu trữ lâu dài.
Cùng với đó, Cục Quân y đang triển khai xây dựng nhà K3/Kho 708 với quy mô lưu trữ khoảng 300.000 mẫu, dự kiến hoàn thành trước ngày 30/4/2027.
Kiểm tra thực tế, Phó Thủ tướng đánh giá cao Viện Pháp y Quân đội đã chủ động chuẩn bị cơ sở bảo quản, lưu trữ mẫu hài cốt liệt sĩ trước mắt và lâu dài; ghi nhận cách làm chủ động, tiết kiệm, hiệu quả trong tận dụng cơ sở vật chất, trang thiết bị.
Phó Thủ tướng cũng đánh giá cao quy trình kỹ thuật lấy mẫu, vận chuyển, bàn giao, bảo quản, lưu trữ mẫu hài cốt liệt sĩ do Cục Quân y tham mưu xây dựng và triển khai trên diện rộng trong thời gian ngắn; đề nghị tiếp tục hoàn thiện, chuẩn hóa để áp dụng đồng bộ, chặt chẽ và chuyên nghiệp tại các địa phương, đơn vị.
Đánh giá về đội ngũ cán bộ Cục Quân y và Viện Pháp y Quân đội, Phó Thủ tướng cho rằng dù không đông nhưng lực lượng "rất tinh và tốt", thể hiện sự tâm huyết, trách nhiệm, nắm chắc chuyên môn, kỹ thuật và nghiệp vụ. Đây không chỉ là nhiệm vụ chính trị mà còn là công việc được thực hiện bằng trách nhiệm và "mệnh lệnh từ trái tim".
Phó Thủ tướng cũng yêu cầu Cục Quân y rà soát lực lượng có chuyên môn tương đương hoặc gần với chuyên môn xét nghiệm ADN để tăng cường cho Viện Pháp y Quân đội; đồng thời xây dựng kế hoạch để các lực lượng sớm tiếp cận, thực hành trực tiếp với công nghệ mới, chuẩn bị cho việc vận hành dây chuyền được hỗ trợ.
Cùng với nhân lực, các cơ quan cần xây dựng hệ thống dữ liệu đồng bộ, có khả năng đối khớp, so sánh thuận lợi giữa các đơn vị, tránh tình trạng mỗi nơi có dữ liệu nhưng không thể kết nối, đồng bộ.
Phó Thủ tướng yêu cầu tiếp tục hoàn thiện cơ sở vật chất, đẩy nhanh tiến độ xây dựng kho K3; nghiên cứu điều tiết mẫu hài cốt về những cơ sở có điều kiện bảo quản tốt hơn trong trường hợp một số đơn vị gặp khó khăn về diện tích lưu trữ.
Về kinh phí, Phó Thủ tướng yêu cầu rà soát những vướng mắc trong chi tiêu, thủ tục và định mức, bảo đảm công tác chuyên môn không bị chậm do thủ tục tài chính. Các cơ quan liên quan cần nghiên cứu hoàn thiện quy chuẩn, tiêu chuẩn, thông tư về chi phí, định mức và quy trình. Trường hợp cần thiết, có thể nghiên cứu để Chính phủ ban hành nghị định, nhưng phải quy định rõ ràng, tạo cơ sở cho thanh quyết toán và tháo gỡ khó khăn hiện nay.
Đặc biệt, Phó Thủ tướng lưu ý công tác truyền thông phải phản ánh đúng mức độ khó khăn của nhiệm vụ. Hài cốt liệt sĩ đã nằm dưới lòng đất 50-60 năm, thậm chí lâu hơn, chịu tác động của khí hậu, thổ nhưỡng nên bị thoái hóa nhiều. Vì vậy, dù công nghệ hiện đại đến đâu cũng chưa có cơ sở để khẳng định có thể đáp ứng mọi trường hợp xác định danh tính.
Theo Phó Thủ tướng, thân nhân liệt sĩ luôn mong muốn cung cấp mẫu sinh phẩm để đối sánh, nhưng xác suất xác định thành công không phải lúc nào cũng cao. Do đó, truyền thông cần "hợp lý, hài hòa", giúp người dân hiểu và chia sẻ với những khó khăn thực tế của công việc.
Phó Thủ tướng nhấn mạnh đây là nhiệm vụ lớn, được cả hệ thống chính trị, nhân dân cùng quan tâm, nhưng cũng là công việc vô cùng khó khăn. Vì vậy, cùng với đầu tư công nghệ, cần đồng thời tháo gỡ các điểm nghẽn về con người, dữ liệu, cơ sở vật chất, kinh phí và quy trình để Chiến dịch 500 ngày đêm đạt hiệu quả thiết thực.
