Nhận diện các khoản lạm thu trong trường học

“Ma trận” các khoản thu

Thời gian gần đây, việc bùng nổ các khoản thu dịch vụ hỗ trợ giáo dục dưới danh nghĩa “tự nguyện” và “thỏa thuận” đang làm thay đổi bản chất việc thu chi của trường công lập. Đằng sau những danh xưng hiện đại như kĩ năng số, giáo dục tích hợp hay thể thao liên kết là áp lực tài chính đè nặng lên vai phụ huynh cùng lỗ hổng lớn trong cơ chế giám sát thực thi. Thực tế cho thấy học phí có thể được miễn hoặc thấp, nhưng các khoản dịch vụ hỗ trợ đi kèm lại trở thành gánh nặng tài chính chính yếu đối với người học.

Tại bậc mầm non, phiếu báo thu tiền tháng 10/2026 của một trường trên địa bàn TPHCM khiến nhiều người chú ý khi tổng số tiền phải đóng lên tới gần 4,4 triệu đồng cho một học sinh. Bản danh sách gồm 17 mục chi phí chi tiết, phản ánh gánh nặng tài chính đối với phụ huynh có con theo học tại cơ sở này. Đáng lưu ý trong bảng thu là sự xuất hiện đồng loạt của 7 nội dung giáo dục kĩ năng, câu lạc bộ năng khiếu và ngoại ngữ. Cụ thể gồm tiền tổ chức giáo dục kĩ năng tư duy (toán tư duy); tiền tổ chức giáo dục STEM (khoa học, kĩ thuật, công nghệ, toán); nhóm câu lạc bộ năng khiếu, thể dục tự chọn có 3 nội dung gồm vẽ, võ và nhịp điệu.

Tình trạng tương tự cũng diễn ra ở bậc trung học. Phiếu báo thu tiền tháng 9 của một trường THCS tại TPHCM với tổng số tiền hơn 2 triệu đồng gồm 13 đầu mục phản ánh rõ nét thực trạng xã hội hóa giáo dục hiện nay. Nhìn vào phiếu báo thu của trường này, các dịch vụ thiết yếu phục vụ học tập và sinh hoạt bán trú chiếm một phần quen thuộc: Tiền ăn trưa, phục vụ và vệ sinh bán trú, thiết bị vật dụng bán trú thu theo năm và nước uống. Đây là những khoản chi gắn liền với nhu cầu thực tế của học sinh học cả ngày tại trường.

Tuy nhiên, điểm đáng chú ý nhất lại nằm ở nhóm các dịch vụ công nghệ, kĩ năng và thể thao tự chọn gồm: Dịch vụ tổ chức các lớp học theo đề án Tin học chuẩn quốc tế giai đoạn 2021-2030; hoạt động giáo dục STEM; hoạt động giáo dục công dân số; dịch vụ công nghệ, học tập số và 3 nội dung thể dục tự chọn (TDTC 1, TDTC 2, TDTC 3 gồm bơi lội và các môn thể thao khác). Tổng chi phí cho nhóm hoạt động công nghệ, kĩ năng bổ trợ và thể dục tự chọn này lên tới 666.000 đồng mỗi tháng, chiếm gần một phần ba tổng số tiền học sinh phải đóng trong tháng 9. Nếu cộng thêm tiền thuê máy lạnh, các khoản thu mang tính chất thỏa thuận, dịch vụ gia tăng đã tiệm cận một nửa tổng giá trị phiếu thu.

Việc đưa các chương trình như giáo dục STEM, công dân số hay tin học theo đề án quốc tế vào nhà trường là phù hợp với xu hướng đổi mới phương pháp giáo dục hiện đại. Dẫu vậy, khi tất cả các môn này đều được dịch vụ hóa dưới dạng thu tiền riêng từng mục, một câu hỏi lớn được đặt ra: Chương trình giáo dục phổ thông hiện hành đã có môn Tin học, môn Công nghệ và nội dung tích hợp liên môn, vậy các dịch vụ thu phí này mang lại giá trị gia tăng khác biệt nào, hay chỉ là sự tách lẻ các phân môn để tạo thêm danh mục thu tiền?

Không thể phủ nhận ngân sách nhà nước cấp cho các trường công lập còn eo hẹp, việc huy động các nguồn lực xã hội hóa để nâng cao điều kiện cơ sở vật chất (như thuê máy lạnh 95.000 đồng/tháng) và đưa giáo viên chuyên sâu, thiết bị số vào trường là giải pháp tình thế của nhiều đơn vị. Dù vậy, việc để các danh mục thu dịch vụ nở rộ mà thiếu đi sự bóc tách rõ ràng giữa chương trình chuẩn và dịch vụ gia tăng rất dễ dẫn đến tình trạng lạm thu hợp thức hóa dưới vỏ bọc các đề án, liên kết ngoài.

Ranh giới ở đâu?

Trước thực trạng trên, Thông tư 85 quy định về tổ chức hoạt động giáo dục tăng cường và hoạt động giáo dục theo nhu cầu người học của Bộ GD&ĐT có hiệu lực từ ngày 15/11 được kì vọng sẽ giải quyết căn cơ bài toán này. Thông tư quy định rõ, các môn học tăng cường không được phép thu phí bao gồm những nội dung cơ bản, nền tảng, cần thiết thuộc trách nhiệm bảo đảm của Nhà nước như ngoại ngữ, STEM, Tin học, trí tuệ nhân tạo, năng lực số, kĩ năng sinh tồn…

Trong khi đó, các hoạt động giáo dục theo nhu cầu người học có thể được tổ chức trên cơ sở tự nguyện và thu kinh phí theo quy định khi đáp ứng đầy đủ điều kiện của thông tư. Hoạt động giáo dục theo nhu cầu người học gồm các nội dung mở rộng, nâng cao hoặc chuyên sâu nhằm đáp ứng nhu cầu, sở thích, năng khiếu và định hướng phát triển cá nhân.

Ví dụ, một số nội dung chuyên sâu về ngoại ngữ, lập trình, robot, IoT, nghiên cứu khoa học kĩ thuật hoặc hoạt động phát triển năng khiếu văn hóa, nghệ thuật, thể thao có thể được xem xét tổ chức theo nhu cầu người học nếu phù hợp với bản chất hoạt động và đáp ứng các điều kiện liên quan. Như vậy, có những chương trình liên kết sẽ phải dừng vì đó là môn học tăng cường, không được phép thu tiền, nhưng cũng có những chương trình liên kết vẫn được triển khai (vì là hoạt động giáo dục mở rộng, chuyên sâu).

Đáng chú ý, trong khi Hà Nội đã dừng tổ chức các chương trình liên kết từ đầu năm học, tại TPHCM các hoạt động này vẫn diễn ra và đang gây ra nhiều tranh luận trái chiều. Sức nóng của vấn đề được Vụ trưởng Giáo dục Phổ thông (Bộ GD&ĐT) Thái Văn Tài trao đổi tại hội thảo về việc thực hiện Thông tư 85 của ngành giáo dục TPHCM để giải đáp các thắc mắc liên quan.

Theo ông Tài, việc xây dựng hoạt động giáo dục tăng cường phải đảm bảo công bằng, tất cả học sinh phải được học, không để học sinh ở vùng sâu vùng xa thiệt thòi. Các giáo viên ngoài giảng dạy tiết chính khóa cần được bố trí giảng dạy các hoạt động giáo dục tăng cường cho đủ số tiết định mức. Còn nếu dư số tiết định mức sẽ được tính phụ trội. Nếu nhà trường mời đơn vị bên ngoài vào giảng dạy thì sẽ trả theo định mức của Nhà nước.

Ông Tài phân tích thêm, nội dung hoạt động giáo dục tăng cường ở mỗi trường mỗi khác, sẽ không giống nhau. Các nhà trường phải xây dựng hoạt động giáo dục tăng cường ở đơn vị mình để bổ sung kiến thức, tăng cường thực hành, trải nghiệm, phát triển phẩm chất, năng lực cho học sinh, đáp ứng nhu cầu phát triển toàn diện của học sinh và đáp ứng nhu cầu về nguồn nhân lực cho tương lai.