1. Ca khúc Việt Nam hiện đại được mở ra từ thời kỳ tân nhạc nửa đầu thế kỷ 20 với hàng loạt tên tuổi lẫy lừng như Văn Cao, Đoàn Chuẩn, Dương Thiệu Tước, Đặng Thế Phong, Cung Tiến, Dzoãn Mẫn… Trong số đó, không thể không nhắc tới Lê Thương (1914 - 1996), một trong những nhạc sĩ Việt Nam tiên phong viết tân nhạc với các ca khúc thời kỳ đầu như Bản đàn Xuân, Tiếng đàn đêm khuya, Một ngày xanh, Trên sông Dương Tử. Nhưng kiệt tác của Lê Thương phải nhắc đến bộ ba ca khúc Hòn vọng phu, cụm tác phẩm tôn ông làm nhạc sĩ đầu tiên và viết hay nhất thể loại truyện ca.
Nhạc sĩ Văn Cao cũng thừa nhận mình ảnh hưởng từ Lê Thương với phong cách sáng tác bắt nguồn từ âm nhạc cổ truyền của Việt Nam. Trong bài Hòn vọng phu số 1, hình ảnh ngựa đã xuất hiện ngay từ những câu hát đầu tiên, gợi nên không khí cổ điển, xa xăm: Lệnh vua hành quân trống kêu dồn/ Quan với quân lên đường/ Đoàn ngựa xe cuối cùng/ Vừa đuổi theo lối sông. Ngựa tiếp tục trở lại trong những ca từ của bài Hòn vọng phu số 3: Đường chiều mịt mùng cát bay tỏa bước ngựa phi/ Đường trường nếp tàn y hùng cường vẫn còn bay trong gió.
Một nhạc sĩ tiền chiến khác là Lê Yên (1917 - 1998) có một ca khúc nổi tiếng lấy ngựa làm hình ảnh trung tâm. Ngựa không chỉ còn là một chi tiết như trong ca khúc của Lê Thương mà còn trở thành chủ đề của tác phẩm. Đó chính là bài Ngựa phi đường xa được ông sáng tác năm 1945 với nhịp điệu nhanh, mạnh, khẩn trương, gấp gáp, mang âm hưởng hùng ca của dòng ca khúc cách mạng: Ngựa phi, ngựa phi đường xa /Tiến trên đường cát trắng trắng xóa/ Tiến trên đường nắng chói chói lóa/ Trên đồng lúa theo cánh chim trời bay trên cao. Sau này, ca khúc Ngựa phi đường xa được thu âm và phát sóng nhiều lần trên Đài Tiếng nói Việt Nam qua sự thể hiện của cặp song ca Thúy Lan – Huy Hùng.
2. Nếu như Lê Yên và Lê Thương là hai nhạc sĩ nổi tiếng của tân nhạc miền Bắc có những ca khúc viết về ngựa thì Hoàng Thi Thơ là một trong những nhạc sĩ lớn nhất của nền tân nhạc miền Nam. Ông từng tham gia tuyên truyền cùng nhạc sĩ Trần Hoàn trong thời gian ở Huế, từng là biên tập viên cho tờ báo Cứu quốc của Việt Minh năm 1947. Vì những lý do đặc biệt của lịch sử mà ông quyết định vào Sài Gòn để lập nghiệp rồi sau đó định cư tại Hòa Kỳ và mất ở California vào năm 2001.
Ca khúc có hình ảnh con ngựa như một biểu tượng cho sự phóng khoáng, tự do của người nghệ sĩ là bài Rong chơi cuối trời quên lãng, được ông sáng tác năm 1974: Ta đi bơ vơ trên ghềnh đá trên sườn non chân ngựa hoang bước mơ hồ/ Ta đi rong chơi bên bờ suối theo bầy nai đi tìm quên cơn mê này.
Cũng ở Sài Gòn trước 1975, nhạc sĩ Phạm Duy kết hợp cùng Ngọc Chánh viết nên một ca khúc xuất sắc về ngựa, đó là bài Vết thù trên lưng ngựa hoang, được cho là dựa theo ý tiểu thuyết của nhà văn Duyên Anh, gửi gắm vào tác phẩm số phận bi kịch của một con người tưởng đã nắm được hạnh phúc trong tay nhưng kết thúc lại là cái chết nghiệt ngã.
Hình tượng con ngựa trong ca khúc có thể được xem là một ẩn dụ kéo dài và xuyên suốt tác phẩm. Đoạn thứ nhất là vẻ đẹp tự do, hoang dã thậm chí muốn nổi loạn: Ngựa hoang nào dẫm nát tơi bời/ Đồng cỏ nào xanh ngát lưng trời/ Ngựa phi như điên cuồng giữa cánh đồng dưới cơn giông/ Vì trên lưng cong oằn những vết roi vẫn in hằn.
Đoạn thứ hai là những tháng ngày đẹp đẽ hạnh phúc nhất của ngựa hoang: Một hôm ngựa bỗng thấy thanh bình. Thảm cỏ tình yêu dưới chân mình. Ân tình mở cửa ra với mình. Ngựa hoang bỗng thấy mơ để quên những vết thù…
Đoạn thứ ba là ước mơ của ngựa hoang muốn được thay đổi, quên đi quá khứ, làm lại cuộc đời: Ngựa hoang muốn về tắm sông nhẫn nhục/ Dòng sông mơ màng mát trong thơm ngọt/ Ngựa hoàng quên thù oán căm, từ nơi tối tăm về miền tươi sáng.
Đoạn cuối là sự bẽ bàng và cái chết không ngờ tới dành cho ngựa hoang, khiến ước mơ của ngựa hoang mãi mãi là dang dở: Ngựa hoang về tới bến sông rồi. Cởi mở lòng ra với cõi đời. Nhưng đời làm ngựa hoang chết gục. Và trên lưng nó ôi còn nguyên những vết thù.
Cuốn tiểu thuyết Vết thù trên lưng ngựa hoang của Duyên Anh được công bố lần đầu năm 1967 còn ca khúc của Phạm Duy – Ngọc Chánh sáng tác năm 1971. Nhân vật nguyên mẫu của tiểu thuyết cũng như ca khúc là Hoàng Guitar (còn gọi là Hoàng Sayonara), một giang hồ tri thức ở Sài Gòn trước 1975, được gọi là “ngựa hoang” và bị một băng đạn bắn chết trong phi vụ cuối cùng.
Trong hệ thống ca khúc miền Nam, người đưa ngựa vào các tác phẩm một cách đậm đặc nhất phải kể đến Trịnh Công Sơn. Ngựa trong ca từ Trịnh Công Sơn có khi diễn tả sự trôi chảy của thời gian: Vừa tàn mùa Xuân rồi tàn mùa hạ. Một ngày đầu thu nghe chân ngựa về chốn xa (Một cõi đi về).
Ngựa gắn với những đau thương, những phai tàn trong một cuộc chiến chưa đến hồi kết: Ngựa hồng đã mỏi vó/ Chết trên đồi quê hương (Xin mặt trời ngủ yên).
Ngựa gắn với những nỗi mơ hồ khó nắm bắt, như muốn níu kéo những gì chỉ còn là hoài niệm: Ngựa buông vó, người đi chùng chân đã bao lần (Dấu chân địa đàng).
Ngựa cũng là tiếng reo vui trong ước mơ ngày đất nước thống nhất: Ngựa bay trong gió lòng reo muôn vó, cho dân ta bừng lớn trong tự do (Huế Sài Gòn Hà Nội).
Ngựa gắn với những triết lý, suy tư về đời sống, về cái hữu hạn và vô hạn, về thân phận và kiếp người: Hay mình đã lạc loài? Vó ngựa trên đời hay dấu chim bay? (Xa dấu mặt trời), Người nhìn mãi, theo từng chuyến xe ngựa qua rồi. Người nhìn dấu, xe lăn đi dấu lăn trên đời. Ngựa xa rồi, người vẫn ngồi, bụi về với mây (Phúc âm buồn).
Sau 1975, ngựa tiếp tục đi vào nhiều ca khúc của Trịnh Công Sơn. Ngựa có khi gắn với tình yêu đôi lứa như trong bài Thuở Bống là người: Vó ngựa tình sâu đất nồng nỗi nhớ. Ngựa có khi gắn với kỷ niệm một thời không thể nào quên như trong bài Em còn nhớ hay em đã quên: Nhớ ngựa thồ ngoại ô xa vắng, nối xôn xao hàng quán đêm đêm.
Trong ca khúc có dung lượng dài nhất của Trịnh Công Sơn, có dáng dấp như một trường ca, bài Đóa hoa vô thường cũng có hình ảnh ngựa, cụ thể là tiếng ngựa như một nhắc nhở, một day dứt, một thức tỉnh, một đốn ngộ: Từ đó trong hồn ta/ Ôi tiếng chuông não nề/ Ngựa hí vang rừng xa/ Vọng suốt đất trời kia. Tóm lại, ngựa đã trở thành một biểu tượng nghệ thuật nhiều mặt, đa nghĩa trong ca từ của Trịnh Công Sơn.
3. Quay trở lại với các nhạc sĩ miền Bắc, Trần Tiến có một ca khúc nổi tiếng về ngựa, đó là bài Tùy hứng lý ngựa ô, sáng tác năm 1991. Hình ảnh con ngựa trải khắp từ đầu đến cuối ca khúc, vừa là đặc trưng văn hóa của vùng đất phương Nam, vừa như chứng nhân của tình yêu đôi lứa, vừa gắn với tình yêu quê hương đất nước.
Chất liệu dân ca Nam Bộ được tác giả vận dụng và xử lý một cách uyển chuyển, phóng khoáng, bay bổng: Đêm phương Nam nằm nghe đường xa vó ngựa/ Nghe từ thuở hồng hoang ngựa qua bến sông/…Dưới bóng cây ngô đồng/ Có con ngựa dừng chân/ Có hai người hôn nhau/ Khớp khớp khớp, khớp con ngựa ô ngựa ô/ Ngàn năm thương nhớ, đất nước có bao bài ca tình yêu ngựa ô/ Để anh đón nàng/ Cho ai yêu thương nhau bên nhau mãi mãi/ Nhớ tiếng vó, khớp con ngựa ô ngựa ô ngựa ô/ Ngàn năm vang mãi, tiếng vó, có bao chàng trai về nơi đồng xanh/ Ngựa anh đón nàng/ Cho ai yêu thương nhau bên nhau suốt đời.
Ngựa còn xuất hiện trong một số ca khúc thiếu nhi đầy nhí nhảnh tươi vui mà mỗi lần nhẩm theo lời bài hát, mỗi chúng ta lại như được cầm trong tay tấm vé để trở về tuổi thơ trong trẻo. Xin được dùng phần lời của hai ca khúc để khép lại bài viết này, cùng đón một mùa Xuân mới Bính Ngọ đang về: Bố là tàu lửa bố là xe hơi. Bố là con ngựa em cưỡi em chơi (Bố là tất cả, nhạc và lời: Thập Nhất); Nhong nhong nhong cha làm con ngựa. Để cho con lên cưỡi trên lưng. Nhong nhong nhong cha làm con ngựa. Để cho con vui thỏa tiếng cười. Nhong nhong nhong ngựa cha mệt quá. Con không biết con nói ngựa phi. Nhong nhong nhong ngựa phi tận cùng. Hai cha con cùng ngã lăn đùng (Nhong nhong nhong, nhạc và lời: Thế Hiển).
