Ngày 6/1/1946, cuộc tổng tuyển cử đầu tiên trong lịch sử nước ta diễn ra trên phạm vi cả nước. Lần đầu tiên, mọi công dân từ 18 tuổi trở lên, không phân biệt nam, nữ, tôn giáo hay thành phần xã hội đều được tham gia bỏ phiếu bầu đại biểu Quốc hội.
Ở vùng quê Tuyên Hóa khi ấy, điều kiện vật chất còn rất thiếu thốn. Không có những hòm phiếu được chế tạo riêng, người dân phải tận dụng những vật dụng sẵn có trong đời sống để làm hòm phiếu. Chiếc hòm phiếu hiện đang lưu giữ tại bảo tàng có hình chữ nhật, để mộc không sơn, chiều dài 37 cm, rộng 20,5 cm, cao 22 cm.
Ông Triệu Văn Hiển, nguyên Giám đốc Bảo tàng Cách mạng Việt Nam (nay là Bảo tàng Lịch sử quốc gia) cho biết: Đây vốn là một hòm đựng tiền nên có nhiều ngăn khác nhau, được người dân tự nguyện mang ra làm hòm bỏ phiếu.
Theo ông Hiển, chính chi tiết này phản ánh rất rõ bối cảnh của đất nước lúc bấy giờ. Khi nhà nước cách mạng vừa ra đời, cơ sở vật chất vô cùng thiếu thốn, nhưng tinh thần tham gia xây dựng chính quyền của người dân lại rất mạnh mẽ.
Việc sẵn sàng mang chiếc hòm tiền của gia đình ra làm hòm phiếu cho thấy niềm tin lớn lao mà người dân dành cho chính quyền mới cũng như ý thức trách nhiệm đối với vận mệnh đất nước. Chính từ chiếc hòm gỗ ấy, những lá phiếu đầu tiên của người dân địa phương đã được bỏ vào, góp phần làm nên thành công của cuộc tổng tuyển cử lịch sử.
Mặc dù khói lửa kháng chiến tại Quảng Bình rất ác liệt, trong khi nhiều kỷ vật bị thất lạc, nhưng gia đình cụ Hoàng Học vẫn gìn giữ và bảo quản chiếc hòm phiếu như một báu vật gia đình suốt nhiều năm.
Đến ngày 8/7/1956, kỷ vật lịch sử này chính thức được gia đình cụ Hoàng Học trao tặng Bảo tàng Cách mạng Việt Nam để phục vụ công tác lưu giữ và phát huy giá trị di sản.
Theo các nhà nghiên cứu, đây là hiện vật hiếm hoi phản ánh trực tiếp cuộc tổng tuyển cử năm 1946 tại một địa phương miền trung, nơi điều kiện tổ chức bầu cử còn muôn vàn khó khăn.
Từ câu chuyện chiếc hòm phiếu bầu cử ở Tuyên Hóa cho thấy bức tranh chân thật về đất nước năm 1946. Đó là một quốc gia vừa giành độc lập, còn nghèo khó nhưng tràn đầy khát vọng dân chủ và niềm tin vào tương lai. Những chiếc hòm phiếu đơn giản đặt ở đình làng, trường học hay trụ sở xã khi ấy đã trở thành nơi người dân gửi gắm quyền làm chủ của mình.
Trải qua 80 năm, Việt Nam đã tổ chức nhiều kỳ bầu cử Quốc hội và Hội đồng nhân dân các cấp với hệ thống tổ chức ngày càng hoàn thiện. Những chiếc hòm phiếu hiện nay được thiết kế thống nhất, niêm phong chặt chẽ và đặt tại các điểm bỏ phiếu khang trang.
Tuy nhiên, nhìn lại chiếc hòm gỗ nhỏ bé từ Quảng Bình, nhiều người vẫn cảm nhận rõ giá trị lịch sử đặc biệt của nó. Đây là chứng tích của một thời khắc lịch sử huy hoàng và cũng là lời nhắn nhủ sâu sắc cho các thế hệ mai sau về ý nghĩa của độc lập, tự do và quyền làm chủ vận mệnh đất nước của Nhân dân. “Cuộc sống dẫu nhiều đổi thay nhưng chắc chắn hòm phiếu này sẽ gắn với lịch sử mãi mãi”, ông Hiển tự hào khẳng định.
