Hồi sinh di sản từ cú hích ghi danh

Sau khi được UNESCO ghi danh, công tác bảo tồn và phát huy giá trị nhiều di sản văn hóa phi vật thể đã có chuyển biến tích cực. Dù vậy, thực tế còn không ít thách thức trong quá trình mang lại sức sống mới bền vững cho di sản.

Từ bảo vệ khẩn cấp đến di sản đại diện của nhân loại

Là loại hình dân ca nghi lễ, có giá trị lịch sử, văn hóa và nghệ thuật, liên quan mật thiết đến Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương, hát Xoan từng đứng trước nguy cơ mai một và thất truyền. Với những giá trị nổi bật toàn cầu, năm 2011, UNESCO đưa hát Xoan Phú Thọ - Việt Nam vào danh sách Di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp.

Khi được UNESCO ghi danh, di sản hát Then được bảo tồn và quảng bá mạnh mẽ.
Khi được UNESCO ghi danh, di sản hát Then được bảo tồn và quảng bá mạnh mẽ.

TS. Nguyễn Đắc Thủy, Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Phú Thọ cho biết, sau khi hát Xoan được UNESCO ghi danh, tỉnh đã chủ động xây dựng kế hoạch bảo tồn và phát huy giá trị giai đoạn 5 năm và từng năm với những biện pháp cụ thể như: kiểm kê cập nhật và tư liệu hóa các bài bản; chăm lo bồi dưỡng nghệ nhân và đào tạo các nghệ nhân kế cận, ban hành chính sách hỗ trợ nghệ nhân; tổ chức hoạt động truyền dạy trong các phường Xoan gốc và cộng đồng; phục hồi không gian văn hóa và tục lệ nghi thức liên quan đến thực hành hát Xoan; tuyên truyền quảng bá, đưa hát Xoan vào trong nhà trường… Qua đó đã phục hồi và tạo sức sống bền vững cho di sản. Tất cả 31 bài bản Xoan cổ do nghệ nhân lão thành nắm giữ đã được thực hành, tư liệu hóa và trao truyền cho lớp kế cận.

Những nỗ lực ấy của Phú Thọ đã được UNESCO ghi nhận khi năm 2017, hát Xoan ra khỏi danh sách Di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp và vào danh sách Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại. Với các hoạt động kết hợp bảo tồn với khai thác hợp lý đã từng bước tạo sức sống, đưa hát Xoan đến với đông đảo công chúng.

Nhiều di sản văn hóa phi vật thể của Việt Nam được UNESCO ghi danh đã được quảng bá mạnh mẽ, tạo cú hích cho bảo tồn tốt hơn trong đời sống. Năm 2019, Thực hành Then của người Tày, Nùng, Thái ở Việt Nam được đưa vào danh sách Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại. Theo GS.TS. Bùi Quang Thanh, Viện Văn hóa nghệ thuật Quốc gia Việt Nam, việc ghi danh đã mở ra cơ hội thúc đẩy bảo tồn và phát huy giá trị thực hành then. Tại nhiều địa phương đã thành lập các câu lạc bộ, mở lớp truyền dạy, tổ chức cuộc thi… qua đó thúc đẩy, khuyến khích cộng đồng, đặc biệt là thế hệ trẻ tích cực tham gia lập kế hoạch, đề xuất các biện pháp bảo vệ, phát huy giá trị di sản.

Hoạt động hát then cũng đã trở thành sản phẩm du lịch không thể thiếu tại các điểm tham quan ở các địa phương. Ông Dương Văn Tuấn, Phó Chủ tịch Ủy ban nhân dân xã Bắc Quỳnh, huyện Bắc Sơn, Lạng Sơn, chia sẻ: từ năm 2010, Làng du lịch cộng đồng Quỳnh Sơn đã được Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Lạng Sơn quan tâm đầu tư và phát triển, mở các lớp dạy hát then, đàn tính, xây dựng Đội văn nghệ phục vụ du lịch cộng đồng. Hát Then đã tạo ra sức hút lớn cho du lịch cộng đồng tại địa phương. Năm 2024, Làng du lịch cộng đồng Quỳnh Sơn đã đón trên 12.000 lượt khách lưu trú qua đêm và trên 80.000 lượt khách trải nghiệm trong ngày. Việc trình diễn hát then giúp du khách có cơ hội tìm hiểu thêm về văn hóa, nghệ thuật truyền thống của người Tày…

Lấp “khoảng trống” trong bảo tồn

Ca trù được UNESCO đưa vào danh sách Di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp năm 2009. Nhìn lại chặng đường bảo tồn, phát huy giá trị của di sản này, PGS.TS. Lê Văn Toàn, nguyên Giám đốc Học viện Âm nhạc Quốc gia nhận định: Việt Nam đã thu được nhiều kết quả đáng mừng thông qua các hoạt động như truyền dạy, tổ chức liên hoan, quảng bá ở các địa phương có ca trù.

Khi được UNESCO ghi danh, di sản hát Then được bảo tồn và quảng bá mạnh mẽ.
Khi được UNESCO ghi danh, di sản hát Then được bảo tồn và quảng bá mạnh mẽ.

Tuy nhiên, đến nay, vẫn chưa thể đưa ca trù ra khỏi danh sách Di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp, bởi nhiều nguyên nhân. Số lượng nghệ nhân ca trù còn lại rất ít và tuổi cao, sức yếu, không đủ khả năng truyền dạy; không gian trình diễn cổ xưa bị biến đổi bởi nhiều yếu tố. Nhiều hoạt động, sinh hoạt ca trù tuy đã được phục dựng, phục hồi, nhưng bị “nhòe mờ” yếu tố đặc sắc riêng có của loại hình nghệ thuật này. Quá trình thực hiện trao truyền, luyện tập, thực hành ca trù phần lớn vẫn tự phát; nhiều địa phương thực hiện bảo tồn ca trù tốt, nhưng cũng có địa phương chưa thực sự quan tâm...

PGS.TS. Lê Văn Toàn cho rằng, ca trù cần được đầu tư nhiều hơn trong hoạt động sưu tầm, nghiên cứu, thực hành, truyền dạy. Vấn đề quan tâm hàng đầu hiện nay là tổ chức truyền dạy, thực hành ca trù bảo đảm đúng “phong cách, diện mạo” vốn có của nó. Bên cạnh đó, cần sáng tạo, đa dạng cách thức để thực hiện tốt mục tiêu bảo vệ di sản sống bền vững, đưa ca trù sớm vượt qua ranh giới cần bảo vệ khẩn cấp để trở thành sản phẩm văn hóa phi vật thể mang lại nguồn lợi trong dịch vụ du lịch, nghệ thuật.

Cùng là Di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp, Nghệ thuật làm gốm của người Chăm sau khi được UNESCO ghi danh đã được Ủy ban nhân dân tỉnh Ninh Thuận hỗ trợ, khuyến khích nghệ nhân, cộng đồng truyền dạy tri thức, kỹ thuật, kỹ năng làm gốm; xây dựng phương án quy hoạch, mở rộng nguồn nguyên liệu và bảo tồn nghề làm gốm Chăm; tổ chức các chương trình giới thiệu, quảng bá về giá trị di sản tới công chúng trong và ngoài nước...

Dành nhiều năm nghiên cứu gốm Chăm, PGS.TS. Trương Văn Món, Trường Đại học Khoa học xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia TP. Hồ Chí Minh, cho rằng, hiện nay, gốm Bàu Trúc đã được quan tâm, thu hút du khách nhiều hơn, tạo điều kiện phát triển du lịch cộng đồng. Tuy nhiên, gốm Chăm vẫn phải đối mặt với nguy cơ mai một do sự cạnh tranh khốc liệt từ hàng hóa công nghiệp giá rẻ và sự thay đổi trong nghề truyền thống. Bảo tồn không chỉ là giữ gìn sản phẩm gốm mà còn bảo vệ nghề và tri thức dân gian. Bởi vậy, cần có giải pháp thiết thực nhằm duy trì nghề làm gốm truyền thống và phát triển hoạt động du lịch gắn với gốm.

Bảo tồn di sản văn hóa phi vật thể trong đời sống đương đại, nhất là các loại hình có nguy cơ mai một, là một quá trình lâu dài và đầy thách thức. Việc UNESCO ghi danh - sự ghi nhận giá trị toàn cầu có thể trở thành cú hích quan trọng trong bảo tồn và phát huy giá trị di sản khi có các giải pháp đồng bộ, sự chung tay của các cấp chính quyền, nhà khoa học, nghệ nhân và cộng đồng.

daibieunhandan.vn

Có thể bạn quan tâm

Tin cùng chuyên mục

Lục Yên, Bát Xát tổ chức các hoạt động hưởng ứng Ngày hội Đại đoàn kết toàn dân tộc và Ngày Văn hóa Việt Nam

Lục Yên, Bát Xát tổ chức các hoạt động hưởng ứng Ngày hội Đại đoàn kết toàn dân tộc và Ngày Văn hóa Việt Nam

Ngày 13/11, xã Lục Yên tổ chức Ngày hội Đại đoàn kết toàn dân tộc điểm tại thôn Át Thượng và ra mắt mô hình khu dân cư “Đoàn kết – an toàn – ấm no – hạnh phúc”. Cùng ngày, xã Bát Xát tổ chức hội diễn văn nghệ quần chúng với sự tham gia của 21 đội.

Di tích Nhà tù Hỏa Lò tổ chức Trưng bày đặc biệt về "câu chuyện tình yêu" nhân Ngày Văn hóa Việt Nam

Di tích Nhà tù Hỏa Lò tổ chức Trưng bày đặc biệt về "câu chuyện tình yêu" nhân Ngày Văn hóa Việt Nam

Di tích Nhà tù Hỏa Lò giới thiệu đến công chúng một “góc” còn chưa nhiều người biết đến trong cuộc đời hoạt động của những chiến sĩ cách mạng. Đó là những câu chuyện tình yêu. Điều đặc biệt là, với các chiến sĩ cách mạng tình yêu cá nhân được hòa cùng tình yêu quê hương đất nước.

Người Dao quần chẹt giữ gìn bản sắc văn hóa

Người Dao quần chẹt giữ gìn bản sắc văn hóa

Cộng đồng người Dao quần chẹt ở thôn Khe Rộng, xã Quy Mông đã và đang cùng nhau gìn giữ, lan tỏa, trao truyền những nét văn hóa truyền thống qua các lớp học dạy tiếng nói, chữ viết và thêu trang phục truyền thống dân tộc mở ngay tại thôn.

Ứng dụng công nghệ số trong bảo tồn văn hóa Nùng An

Ứng dụng công nghệ số trong bảo tồn văn hóa Nùng An

Trước nguy cơ mai một của tiếng nói và các giá trị văn hóa truyền thống trong đời sống hiện đại, một dự án thiết thực mang tên “Xây dựng hệ sinh thái số lưu giữ và truyền dạy tiếng Nùng An, gắn với bảo tồn văn hóa truyền thống cho thế hệ trẻ tại xã Lục Yên, tỉnh Lào Cai” đã được triển khai, bước đầu mang lại hiệu quả thiết thực. 

Bắc Hà sẵn sàng đón du khách đến với Festival mùa đông 2026

Bắc Hà sẵn sàng đón du khách đến với Festival mùa đông 2026

Những ngày này, trên cao nguyên trắng Bắc Hà, không khí chuẩn bị cho mùa lễ hội đang diễn ra khẩn trương. Từ các cơ sở lưu trú, dịch vụ du lịch đến những người gắn bó với các hoạt động văn hóa truyền thống, tất cả đều chủ động chỉnh trang, làm mới sản phẩm, sẵn sàng đón du khách.

Dẻo thơm bánh cốm Hợp Thành

Dẻo thơm bánh cốm Hợp Thành

Không đơn thuần là món bánh dâng lên tổ tiên trong lễ cơm mới để cầu mong mùa màng bội thu, gia đình no đủ, bánh cốm của đồng bào Tày xã Hợp Thành (tỉnh Lào Cai) ngày nay đã trở thành một đặc sản quen thuộc, chứa đựng trọn vẹn nét đẹp văn hóa ẩm thực được gìn giữ qua nhiều thế hệ.

Gieo tình yêu thiên nhiên từ những góc xanh học đường

Gieo tình yêu thiên nhiên từ những góc xanh học đường

Chú trọng xây dựng môi trường giáo dục thân thiện, xanh, sạch, đẹp, thời gian qua, Trường TH&THCS Động Quan, xã Khánh Hòa đang tạo dựng không gian học tập gần gũi với thiên nhiên. Cùng thầy cô chăm sóc cây, giữ gìn cảnh quan, học sinh được bồi đắp tình yêu trường lớp và ý thức bảo vệ môi trường từ những việc làm hằng ngày.

Bồi đắp niềm tự hào dân tộc từ trang phục đến trường

Bồi đắp niềm tự hào dân tộc từ trang phục đến trường

Vào thứ Tư hằng tuần, học sinh Trường TH và THCS Hợp Thành đồng loạt mặc trang phục truyền thống của các dân tộc Tày, Giáy, Xa Phó... đến trường. Những bộ trang phục rực rỡ sắc màu không chỉ tạo điểm nhấn cho không gian học đường mà còn góp phần nuôi dưỡng tình yêu, niềm tự hào về bản sắc văn hóa dân tộc trong mỗi học sinh.

Trưởng Đại diện UNESCO: Quốc Tử Giám hàm chứa giá trị truyền cảm hứng cho cách tiếp cận mới về giáo dục

Trưởng Đại diện UNESCO: Quốc Tử Giám hàm chứa giá trị truyền cảm hứng cho cách tiếp cận mới về giáo dục

Năm 2026, Việt Nam kỷ niệm 950 năm Quốc Tử Giám và 80 năm Hội nghị Văn hóa toàn quốc lần thứ nhất. Cả nước cũng tổ chức Tuần Văn hóa - Đại đoàn kết toàn dân tộc sẽ diễn ra từ ngày 18 đến 24/11, gắn Ngày Văn hóa Việt Nam (24/11) với Ngày hội Đại đoàn kết toàn dân tộc (18/11). Đây cũng là năm đánh dấu 50 năm quan hệ hợp tác giữa UNESCO và Việt Nam.

Từ sức hút concert đến những ngày hội văn hóa toàn dân

Từ sức hút concert đến những ngày hội văn hóa toàn dân

Chương trình nghệ thuật đặc biệt quy mô quốc gia “Muôn sắc Việt Nam” diễn ra vào tối 24-11 đang tạo sức hút lớn. Trên các nền tảng số và mạng xã hội, rất đông công chúng quan tâm đến nội dung chương trình cũng như việc làm thế nào để sở hữu một tấm vé tham dự. Chương trình đang góp phần làm thị trường âm nhạc cuối năm “nóng” lên từng ngày, cho thấy sức hút của các concert đang tạo nên những ngày hội văn hóa có sức lan tỏa rộng lớn.

Để động Mường Vi trở thành điểm du lịch hấp dẫn

Để động Mường Vi trở thành điểm du lịch hấp dẫn

Từ lâu, Lào Cai nổi tiếng với những danh thắng như đỉnh Fansipan mờ sương, thung lũng Mường Hoa nên thơ, “cao nguyên trắng” Bắc Hà, ruộng bậc thang Mù Cang Chải hay vùng đất săn mây Ý Tý đầy huyền ảo... ít ai biết, ẩn sâu trong lòng núi tại xã Bản Xèo có một “viên ngọc thô” mang tên động Mường Vi.

Về bản Tày nghe các cụ bà kể chuyện trầu cau

Về bản Tày nghe các cụ bà kể chuyện trầu cau

“Miếng trầu là đầu câu chuyện” - câu nói quen thuộc ấy vẫn mang ý nghĩa trong đời sống văn hóa của nhiều cộng đồng dân tộc. Với đồng bào Tày tục ăn trầu từng là nét sinh hoạt thường ngày, gắn với những buổi gặp gỡ, chuyện trò, đi nương, đi chợ hay khi có khách đến nhà. Ngày nay, thói quen ấy không còn phổ biến như trước, nhưng trong một số nếp nhà, hình ảnh người phụ nữ bên cơi trầu vẫn được gìn giữ.

Gần 500 giáo viên, học sinh tìm hiểu Nghệ thuật Xòe Thái

Gần 500 giáo viên, học sinh tìm hiểu Nghệ thuật Xòe Thái

Chiều 9/11, tại Trường THCS Nghĩa Lộ, Trung tâm Văn hóa, Nghệ thuật, Thể thao tỉnh Lào Cai tổ chức chương trình tuyên truyền, giáo dục, phổ biến Di sản văn hóa phi vật thể Nghệ thuật Xòe Thái - di sản được UNESCO ghi danh năm 2021. Chương trình thu hút gần 500 giáo viên và học sinh nhà trường tham gia.

fb yt zl tw