Tuy nhiên, để Đề án xây dựng cửa khẩu thông minh tại lối thông quan cầu đường bộ Kim Thành và lối thông quan Bản Vược sớm đi vào vận hành, yêu cầu đặt ra hiện nay là tiếp tục hoàn thiện hành lang pháp lý, đồng bộ hạ tầng, công nghệ và cơ chế phối hợp giữa các bộ, ngành, địa phương và doanh nghiệp.
Thể chế là nền tảng của cửa khẩu thông minh
Lào Cai giữ vai trò cửa ngõ giao thương quan trọng trên hành lang kinh tế Côn Minh - Lào Cai - Hà Nội - Hải Phòng - Quảng Ninh, là điểm kết nối giữa Việt Nam, các nước ASEAN với vùng Tây Nam Trung Quốc. Khối lượng hàng hóa xuất nhập khẩu qua địa bàn liên tục tăng trong những năm gần đây đặt ra yêu cầu cấp thiết phải hiện đại hóa phương thức quản lý cửa khẩu, nâng cao năng lực thông quan và giảm chi phí logistics.
Từ năm 2023, tỉnh Lào Cai đã triển khai nền tảng cửa khẩu số, từng bước số hóa quy trình tiếp nhận hồ sơ, điều hành phương tiện và chia sẻ dữ liệu giữa các lực lượng chức năng. Doanh nghiệp có thể thực hiện nhiều thủ tục trên môi trường số, giảm thời gian xử lý, tăng tính công khai, minh bạch và chủ động hơn trong hoạt động xuất nhập khẩu.
Những kết quả này tạo đà để Lào Cai chuyển sang giai đoạn phát triển cao hơn là xây dựng cửa khẩu thông minh. Nếu cửa khẩu số chủ yếu số hóa quy trình thì cửa khẩu thông minh hướng tới quản lý, điều hành toàn diện trên nền tảng công nghệ số với sự tham gia của trí tuệ nhân tạo (AI), Internet vạn vật (IoT), dữ liệu lớn (Big Data), mạng 5G và phương tiện giao thông thông minh tự động hóa hoàn toàn (IGV).
Ngày 18/3/2026, Thủ tướng Chính phủ ban hành Quyết định 453/QĐ-TTg phê duyệt Đề án xây dựng cửa khẩu thông minh tại lối thông quan cầu đường bộ Kim Thành và lối thông quan Bản Vược thuộc Cửa khẩu quốc tế Lào Cai. Đây là cơ sở quan trọng để triển khai mô hình cửa khẩu hiện đại, kết nối đồng bộ với hệ thống logistics đa phương thức và từng bước hình thành trung tâm trung chuyển hàng hóa của khu vực.
Cùng với việc đầu tư, nâng cấp Cửa khẩu Quốc tế đường bộ Kim Thành, việc mở thêm lối thông quan tại Bản Vược thời gian tới sẽ nâng cao năng lực thông quan của hệ thống cửa khẩu trên địa bàn tỉnh, đáp ứng tốt hơn nhu cầu xuất - nhập khẩu hàng hóa, tạo dư địa phát triển cho hoạt động thương mại biên giới trong giai đoạn tới.
Theo ông Vương Trinh Quốc - Trưởng Ban Quản lý Khu kinh tế tỉnh Lào Cai, cửa khẩu thông minh không đơn thuần là ứng dụng công nghệ mà là sự thay đổi toàn diện phương thức quản lý cửa khẩu.
Toàn bộ quy trình từ tiếp nhận thông tin, kiểm tra, giám sát, điều phối phương tiện đến xử lý dữ liệu sẽ được tích hợp trên một nền tảng số thống nhất. Đặc biệt, Đề án nghiên cứu triển khai phương tiện giao thông thông minh tự động hóa hoàn toàn (IGV) để vận chuyển hàng hóa trong khu vực cửa khẩu, góp phần rút ngắn thời gian thông quan, giảm chi phí logistics và nâng cao hiệu quả khai thác.
"Điều kiện tiên quyết để mô hình này vận hành là phải hoàn thiện hành lang pháp lý, bởi đây là loại phương tiện hoàn toàn mới, chưa có tiền lệ trong hoạt động xuất - nhập khẩu qua biên giới nên cần xây dựng đầy đủ quy chuẩn kỹ thuật, quy trình kiểm định, cơ chế quản lý, cấp phép và phối hợp giữa các lực lượng chức năng" - ông Vương Trinh Quốc nhấn mạnh.
Theo lộ trình Đề án, nhiều bộ, ngành đang đồng thời triển khai các nhiệm vụ liên quan. Bộ Xây dựng xây dựng hệ thống tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật và quy trình kiểm định đối với phương tiện IGV; Bộ Công an nghiên cứu cơ chế đăng ký, quản lý phương tiện; Bộ Quốc phòng xây dựng quy trình kiểm tra, giám sát trong khu vực biên giới; Bộ Tài chính hoàn thiện quy trình quản lý hải quan; Cục Đường bộ Việt Nam nghiên cứu bổ sung phương tiện IGV vào Hiệp định vận tải đường bộ Việt Nam - Trung Quốc.
Bên cạnh đó là việc xây dựng cơ chế kết nối, chia sẻ dữ liệu giữa hải quan, biên phòng, kiểm dịch, doanh nghiệp logistics, doanh nghiệp xuất nhập khẩu và các cơ quan chức năng phía Trung Quốc. Khi dữ liệu được liên thông trên cùng một nền tảng, doanh nghiệp chỉ cần khai báo một lần, các cơ quan quản lý có thể khai thác theo chức năng, qua đó giảm thủ tục trung gian và nâng cao hiệu quả điều hành.
Hạ tầng, công nghệ và thể chế là ba trụ cột của cửa khẩu thông minh. Nếu hạ tầng là nền móng, công nghệ là công cụ vận hành thì hành lang pháp lý chính là yếu tố bảo đảm toàn bộ hệ thống hoạt động thống nhất, an toàn và hiệu quả.
Đồng bộ hạ tầng và công nghệ để hiện thực hóa Đề án
Song song với hoàn thiện thể chế, Lào Cai đang đẩy nhanh triển khai các dự án hạ tầng trọng điểm phục vụ Đề án cửa khẩu thông minh.
Tại Hội nghị Xúc tiến đầu tư tỉnh Lào Cai năm 2026, UBND tỉnh đã trao Quyết định chấp thuận chủ trương đầu tư, đồng thời chấp thuận Tổng Công ty Cổ phần Bưu chính Viettel (Viettel Post) là nhà đầu tư Dự án xây dựng Cửa khẩu thông minh tại lối thông quan cầu đường bộ Kim Thành.
Đây là dự án đầu tiên cụ thể hóa Đề án cửa khẩu thông minh sau khi được Thủ tướng Chính phủ phê duyệt, đánh dấu bước chuyển từ giai đoạn chuẩn bị sang triển khai thực tế.
Theo quyết định chấp thuận đầu tư, dự án có quy mô khoảng 7,87 ha với tổng vốn đầu tư hơn 860 tỷ đồng, được triển khai từ quý II/2026 đến quý IV/2032.
Các hạng mục gồm nhà điều hành, khu soi chiếu, khu sang tải, nhà kiểm hóa, bãi kiểm hóa, khu giám sát hàng hóa nhập khẩu, trung tâm chuyển phát nhanh cùng hệ thống hạ tầng kỹ thuật được quy hoạch đồng bộ, kết nối với đường bộ, đường sắt, đường cao tốc và các trung tâm logistics.
Điểm mới của dự án không chỉ nằm ở quy mô đầu tư mà còn ở phương thức vận hành. Theo định hướng, AI, IoT, Big Data, mạng 5G và các giải pháp tự động hóa sẽ được ứng dụng để điều phối phương tiện, giám sát hàng hóa, quản lý luồng xe và kết nối dữ liệu giữa các cơ quan quản lý với doanh nghiệp.
Viettel Post xác định không chỉ là đầu tư, còn là trách nhiệm đồng hành với tỉnh Lào Cai trong hiện đại hóa hạ tầng cửa khẩu, nâng cao năng lực thông quan và phát triển logistics.
Doanh nghiệp sẽ nghiên cứu kinh nghiệm trong nước và quốc tế, lựa chọn công nghệ phù hợp với điều kiện vận hành thực tế để xây dựng mô hình cửa khẩu thông minh đồng bộ, minh bạch và có khả năng mở rộng trong dài hạn.
Khi hoàn thành, toàn bộ hoạt động điều phối phương tiện, quản lý hàng hóa và kết nối dữ liệu sẽ từng bước được thực hiện trên nền tảng số thống nhất, góp phần giảm thời gian thông quan, hạn chế ùn tắc và tối ưu chi phí logistics.
Sớm hoàn thiện cơ chế kết nối dữ liệu
Không chỉ cơ quan quản lý, cộng đồng doanh nghiệp logistics cũng kỳ vọng việc hoàn thiện hành lang pháp lý sẽ tạo động lực mới cho hoạt động xuất nhập khẩu.
Ông Đặng Quyết Chiến - Tổng Giám đốc Công ty Cổ phần Logistics Kim Thành, cho rằng cửa khẩu số và cửa khẩu thông minh sẽ giúp doanh nghiệp giảm đáng kể thời gian thông quan, tiết kiệm chi phí và nâng cao hiệu quả vận hành chuỗi cung ứng.
Theo ông Chiến, điều doanh nghiệp quan tâm nhất hiện nay là sớm hoàn thiện cơ chế kết nối, chia sẻ dữ liệu giữa hải quan, biên phòng, doanh nghiệp vận tải, doanh nghiệp logistics và đơn vị khai thác kho bãi thông qua các nền tảng số và giao thức API/EDI.
Khi dữ liệu được kết nối đồng bộ, doanh nghiệp có thể khai báo hàng hóa từ xa, chuẩn bị phương án vận chuyển trước khi phương tiện đến cửa khẩu. Điều này sẽ giảm đáng kể thời gian chờ đợi, tối ưu chi phí logistics và nâng cao hiệu quả khai thác chuỗi cung ứng.
Ông Chiến cũng cho biết doanh nghiệp đang đầu tư hệ thống phần mềm quản lý kho bãi ứng dụng trí tuệ nhân tạo như một "trợ lý số" hỗ trợ điều hành, quản lý hàng hóa và sẵn sàng kết nối với nền tảng cửa khẩu thông minh khi được đưa vào vận hành.
Theo lộ trình, cửa khẩu thông minh tại Kim Thành sẽ vận hành từ quý II/2027, còn cửa khẩu thông minh tại Bản Vược từ quý I/2029. Đến năm 2030, Đề án đặt mục tiêu tăng gấp đôi năng lực thông quan, giảm 20-30% chi phí logistics đối với doanh nghiệp sử dụng phương tiện IGV và đưa tổng kim ngạch xuất nhập khẩu qua hai lối thông quan đạt khoảng 9 tỷ USD.
Việc xây dựng cửa khẩu thông minh không chỉ là bước tiến trong ứng dụng công nghệ mà còn là quá trình đổi mới toàn diện phương thức quản lý cửa khẩu. Khi hành lang pháp lý được hoàn thiện, hạ tầng được đầu tư đồng bộ, dữ liệu được kết nối thông suốt và doanh nghiệp chủ động chuyển đổi số, mô hình cửa khẩu thông minh sẽ phát huy hiệu quả, góp phần nâng cao năng lực cạnh tranh của Khu kinh tế cửa khẩu Lào Cai, thúc đẩy thương mại biên giới và tạo động lực phát triển mới cho vùng trung du và miền núi phía Bắc.
Đây cũng sẽ là mô hình thí điểm quan trọng để từng bước nhân rộng trên tuyến biên giới Việt Nam - Trung Quốc, góp phần hiện thực hóa mục tiêu phát triển kinh tế số, logistics hiện đại và xây dựng hệ thống cửa khẩu thông minh của Việt Nam.
