Là cây trồng quen thuộc gắn bó với đồng bào Mông ở Lao Chải qua nhiều thế hệ, cây lanh trước đây chủ yếu được trồng nhỏ lẻ để phục vụ nhu cầu may mặc của mỗi gia đình. Nay, diện tích lanh đang được mở rộng theo hướng sản xuất hàng hóa, vừa tạo sinh kế, vừa góp phần giữ nghề và bảo tồn trang phục truyền thống.
Toàn xã hiện có hơn 80 ha lanh, với khoảng 70% số hộ tại 14 thôn, bản tham gia trồng. Nghề trồng lanh, dệt vải tạo việc làm thường xuyên cho hơn 1.200 lao động, chủ yếu là phụ nữ. Nhiều hộ có thêm nguồn thu từ 15 - 20 triệu đồng/năm.
Ở bản Dào Xa, dù đã ngoài 60 tuổi, bà Giàng Thị Lỳ vẫn miệt mài với những sợi lanh. Đôi mắt không còn tinh nhanh như trước, nhưng đôi bàn tay chai sần của người phụ nữ Mông vẫn thoăn thoắt se, nối những sợi lanh dài. Nghề trồng lanh, dệt vải được mẹ và bà truyền lại cho bà Lỳ từ thuở nhỏ; nay bà tiếp tục truyền dạy cho con cháu.
Để làm ra một tấm vải lanh hoàn chỉnh phải trải qua nhiều công đoạn, đòi hỏi sự kiên trì, tỉ mỉ. Dù mỗi mét vải mộc chỉ bán được hơn 100.000 đồng, các bà, các chị vẫn tranh thủ những khoảng thời gian rảnh trong ngày để se lanh, dệt vải. Bởi với họ, giữ nghề không chỉ để có thêm thu nhập. Mỗi sợi lanh đều lưu giữ ký ức về cách làm trang phục của người Mông; mỗi tấm vải thể hiện sự khéo léo, đảm đang của người phụ nữ. Một bộ trang phục không đơn thuần để mặc mà còn chứa đựng nghệ thuật thêu, tạo hoa văn bằng sáp ong cùng những giá trị văn hóa được trao truyền qua nhiều thế hệ.
Bà Giàng Thị Lỳ chia sẻ: “Gia đình tôi trồng lanh, dệt vải chủ yếu để làm trang phục mặc trong nhà, không có nhiều sản phẩm để bán. Hiện nay, trong xã đã có các hộ trồng lanh, dệt vải, may, thêu trang phục bán cho khách du lịch. Phụ nữ có thể làm việc tại nhà, có thêm thu nhập nên nghề trồng lanh, dệt vải ngày càng được quan tâm”.
Sự thay đổi ấy cho thấy một hướng bảo tồn phù hợp: Để nghề truyền thống tiếp tục sống bằng chính những giá trị mà nghề tạo ra trong đời sống hôm nay.
Lao Chải có trên 99% dân số là đồng bào Mông. Tiếng nói, trang phục, nghề trồng lanh, dệt vải, nhuộm chàm, kỹ thuật vẽ hoa văn bằng sáp ong, tiếng khèn, các làn điệu dân ca, dân vũ cùng tri thức sản xuất vẫn hiện diện trong đời sống cộng đồng.
Theo Bí thư Đảng ủy xã Lao Chải Đào Thị Thu Thủy, địa phương xác định bảo tồn văn hóa phải gắn với đời sống và lợi ích của cộng đồng. Khi nghề truyền thống có đầu ra, sản vật địa phương được tiêu thụ, người dân có thêm việc làm và thu nhập thì việc giữ nghề, truyền dạy kỹ năng cho con cháu mới thực sự được coi trọng.
Định hướng này được cụ thể hóa trong Nghị quyết số 16-NQ/ĐU ngày 28/11/2025 của Đảng ủy xã về bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa, truyền thống gắn với phát triển du lịch cộng đồng, du lịch sinh thái giai đoạn 2025 - 2030.
Song hành với bảo tồn văn hóa, Lao Chải định hướng phát triển nông nghiệp hàng hóa theo hướng xanh, hữu cơ, gắn với kinh tế nông thôn bền vững. Xã khuyến khích xây dựng các mô hình kết nối sản xuất với trải nghiệm nông nghiệp, dựa trên lợi thế của từng thôn.
Mục tiêu không chỉ là tạo ra sản phẩm và sinh kế mà còn gìn giữ cảnh quan, không gian văn hóa, qua đó tăng sức hấp dẫn cho điểm đến.
Lợi thế của Lao Chải là cảnh quan ruộng bậc thang, không gian bản làng, các vùng cây trồng và văn hóa Mông được gìn giữ trong sinh hoạt hằng ngày. Từ điều kiện đất đai, khí hậu và những vùng cây bản địa, địa phương đang tìm thêm những cách tạo sinh kế nhưng không tách rời không gian sản xuất truyền thống.
Tại thôn Dào Cu Nha, mô hình trồng thí điểm 3 ha cây đẳng sâm dưới tán rừng sơn tra đã được triển khai. Cách làm này bước đầu mở ra hướng tận dụng diện tích để phát triển cây nguyên liệu, đồng thời gợi mở khả năng kết nối sản xuất nông nghiệp với hoạt động tham quan, trải nghiệm.
Tại các thôn Háng Gàng, Hồng Nhì Pá, mô hình trồng sơn tra được định hướng nhân rộng. Các thôn Đề Sủa, Xéo Dì Hồ và Hồng Nhì Pá được định hướng cải tạo, phát triển vùng cây ăn quả phù hợp với điều kiện khí hậu. Mỗi vùng sản xuất, mỗi mùa cây trái vì thế có thể trở thành một phần trong câu chuyện trải nghiệm về đất, người và văn hóa Lao Chải.
Đây là cơ sở để địa phương định hướng các hoạt động tham quan, tìm hiểu sản xuất và trải nghiệm du lịch theo mùa, dựa trên lợi thế là những nông sản đặc trưng.
Lao Chải được biết đến là vùng trồng sơn tra lớn của tỉnh Lào Cai, với diện tích hơn 1.000 ha, giá trị thu nhập khoảng 40 triệu đồng/ha. Từ những vùng cây gắn với đời sống sản xuất, địa phương hướng tới tạo thêm trải nghiệm cho du khách, để sản phẩm nông nghiệp không chỉ được thu hoạch, tiêu thụ mà còn trở thành một phần trong câu chuyện về vùng đất, con người và văn hóa nơi đây.
Cách làm này đặt người dân vào vị trí trung tâm của quá trình bảo tồn. Họ không chỉ là chủ thể gìn giữ văn hóa mà còn trực tiếp tham gia tạo ra sản phẩm, dịch vụ và hưởng lợi từ những giá trị của quê hương.
Riêng Ngày hội Văn hóa dân tộc Mông dịp 2/9/2026, Lao Chải đã thu hút hơn 2.000 lượt du khách tham quan, trải nghiệm các hoạt động văn hóa tại địa phương.
Trong chương trình “Sắc chàm Lao Chải” năm 2026, diễn ra vào trung tuần tháng 10 này, xã sẽ tổ chức các hoạt động trải nghiệm trang phục, dùng sáp ong tạo hoa văn trên vải, nhuộm chàm, chế biến món ăn, nghề thủ công, dân ca, dân vũ và tham quan đời sống bản làng ... phục vụ du khách.
Điều địa phương hướng tới không chỉ là tổ chức thêm một hoạt động văn hóa, mà còn mở rộng không gian để người dân tham gia giới thiệu sản phẩm, cung cấp dịch vụ; tạo điều kiện để nghệ nhân truyền dạy nghề và giúp những giá trị văn hóa vốn hiện diện trong đời sống được nhiều du khách biết đến.
Xã Lao Chải dự kiến xây dựng bản đồ du lịch số, thu thập thông tin, hình ảnh và tọa độ các điểm tham quan, cơ sở dịch vụ, giúp du khách thuận tiện tìm hiểu, liên hệ và lựa chọn hành trình. Đây là một bước nhằm kết nối những giá trị đang tồn tại ở từng bản làng thành không gian trải nghiệm có câu chuyện, sản phẩm và sự tham gia của cộng đồng.
Từ cây lanh, tấm vải chàm đến những vùng sơn tra, cây dược liệu dưới tán rừng; từ nghề thủ công, ẩm thực đến tiếng khèn, điệu múa và tri thức sản xuất được trao truyền qua nhiều thế hệ, Lao Chải đang tìm cách để những giá trị truyền thống không chỉ được lưu giữ mà còn tiếp tục tạo ra giá trị trong cuộc sống hôm nay.
Khi người dân có thể tạo sinh kế từ những gì quê hương mình có, bảo tồn truyền thống văn hoá gắn với sự phát triển thời đại. Đó chính là giữ lại những giá trị từ quá khứ, đồng thời là cách để những nét đẹp được thực hành, trao truyền và sống mãi cùng trong đời sống của người vùng cao Lao Chải.
