Thay đổi cách làm truyền thống
Ông Ngô Trường Thịnh, Trưởng phòng Đa phương tiện, Đài Phát thanh - Truyền hình TP Hồ Chí Minh (HTV) cho biết: "Đài đã đưa AI vào quy trình sản xuất. Từ sau chương trình thử nghiệm tạo bản tin hoàn toàn bằng AI cách đây 2 năm, hiện nay chỉ cần nhìn bản thảo còn lỗi chính tả là biết phóng viên chưa dùng AI. Khi tuyển dụng, câu hỏi đầu tiên luôn là: 'Bạn có biết dùng AI không?' Nếu câu trả lời là không, ứng viên sẽ bị loại ngay từ đầu".
"Chủ trương của Đài HTV là đáp ứng yêu cầu thông tin nhanh và phân phối trên nền tảng mạng xã hội. Phóng viên được yêu cầu có kỹ năng quay dựng, biên tập, hoàn chỉnh ngay trên thiết bị di động. Chúng tôi khảo sát ý kiến phóng viên về việc mua phần mềm dựng, phần lớn chọn CapCut trả phí do có khả năng lọc tạp âm tốt nhờ ứng dụng AI. Một bản tin thời tiết trước đây cần 3 người làm trong nửa ngày, hiện nay chỉ cần 1 người làm trong 30 phút, chia sẻ lên mạng xã hội thu hút hơn 20.000 lượt thích. Đó là minh chứng rõ ràng cho hiệu quả của chuyển đổi số", ông Ngô Trường Thịnh cho biết.
TS. Đào Xuân Hưng, Tổng Biên tập Tạp chí Nông nghiệp và Môi trường chia sẻ: “Việc ứng dụng AI trước tiên đã được triển khai ở khâu xuất bản trên tạp chí điện tử. Tạp chí Nông nghiệp và Môi trường đã chủ động nghiên cứu, thử nghiệm và bước đầu triển khai một số ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) nhằm nâng cao chất lượng nội dung, hiệu quả vận hành và mức độ tương tác với độc giả, tối ưu hóa kế hoạch xuất bản và định hướng nội dung kịp thời. Những công cụ này giúp tiết kiệm thời gian cho phóng viên, biên tập viên và tăng tính chính xác, mạch lạc của văn bản”.
Tạp chí Nông nghiệp và Môi trường đã ứng dụng AI để sáng tạo bản tin thời tiết, sử dụng dữ liệu từ Trung tâm Dự báo Khí tượng Thủy văn Quốc gia. AI hỗ trợ xử lý đồ họa, giọng đọc, bản đồ dự báo thời tiết, chuyển hóa ngôn ngữ chuyên môn sang ngôn ngữ báo chí. Ngoài ra, thông tin còn được lan tỏa trên mạng xã hội. Đơn cử như Bản tin áp thấp nhiệt đới mạnh lên thành bão mới đây, trong một ngày có hơn 460. 000 lượt người xem. Đây là bước đầu trong việc ứng dụng AI vào từng sản phẩm báo chí của tạp chí khoa học.
Cách làm báo dùng công nghệ đang tác động tới sinh viên. Bạn Phạm Khánh Linh, sinh viên K42, Viện Báo chí - Truyền thông (Học viện Báo chí và Tuyên truyền) chia sẻ: "Tại trường, thực hành chiếm 70%. Các thầy cô giáo trẻ thường xuyên hướng dẫn sinh viên dùng nền tảng số để hỗ trợ công việc. Thông dụng nhất hiện nay, em thường dùng ChatGPT lập đề cương, chọn tít. Khi đi thực tập, nếu làm thủ công một tin mất 1 ngày, nhưng dùng AI chỉ mất 30 phút", Khánh Linh cho biết.
Từ góc độ nhà trường, PGS, TS. Hà Huy Phượng, Học viện Báo chí và Tuyên truyền cho rằng, từ thế kỷ XIX với báo in thủ công đến báo điện tử và truyền thông xã hội ngày nay, công nghệ đã không chỉ thay đổi cách thức sản xuất và phân phối thông tin, mà còn định hình lại vai trò của nhà báo và cách công chúng tiếp cận thông tin. Trong những năm gần đây, xu hướng chuyển đổi số trong báo chí diễn ra mạnh mẽ trên toàn thế giới, với sự hiện diện ngày càng sâu rộng của trí tuệ nhân tạo.
AI không chỉ là công cụ hỗ trợ, mà đang dần đóng vai trò chủ động trong một số khâu của quá trình sản xuất nội dung - từ phát hiện xu hướng, tạo bản tin, tối ưu hóa tiêu đề, đến cá nhân hóa trải nghiệm người dùng. Từ một quy trình khép kín và tuyến tính, báo chí hiện đại vận hành như một hệ sinh thái mở, linh hoạt, phản ứng tức thời với các diễn biến xã hội và nhu cầu của độc giả. Đặc điểm nổi bật của báo chí số có thể được khái quát qua ba từ khóa: Tăng tốc, tương tác và dữ liệu hóa.
Để làm được điều này, nhà báo được hỗ trợ bởi hệ thống quản trị nội dung (CMS), công cụ biên tập online, phóng viên hiện trường sử dụng điện thoại di động và kết nối 4G/5G để truyền tin nhanh. Đối với sự tương tác, nhà báo có thể hiểu rõ hơn nhu cầu và mối quan tâm của độc giả để cải tiến nội dung, định dạng và cách thức truyền tải.
Còn phân tích dữ liệu hay còn gọi là dữ liệu hóa giúp hiểu rõ nhu cầu độc giả; tối ưu hóa nội dung; ra quyết định chiến lược. Ví dụ, tại Việt Nam, VnExpress sử dụng hệ thống phân tích dữ liệu để quyết định vị trí ưu tiên bài viết trên trang chủ theo thời gian thực, đồng thời cá nhân hóa trải nghiệm người đọc. Báo Tuổi Trẻ Online ứng dụng dữ liệu hóa trong việc đánh giá hiệu quả từng nhóm phóng viên, từ đó phân công lại đề tài và thời gian tác nghiệp. VTV Digital tích hợp dữ liệu từ mạng xã hội để lựa chọn thời điểm phát hành nội dung video phù hợp với hành vi người xem (peak hour).
“Trong kỷ nguyên số và trí tuệ nhân tạo, khái niệm về nhà báo đang mở rộng cả về chức năng lẫn phẩm chất nghề nghiệp. Từ người viết tin thuần túy, nhà báo hiện đại phải kiêm nhiệm nhiều vai trò tác giả nội dung đa nền tảng, nhà phân tích dữ liệu, người kể chuyện bằng video, tương tác xã hội, đồng thời có hiểu biết căn bản về công nghệ - đặc biệt là trí tuệ nhân tạo” PGS. TS Hà Huy Phượng cho biết.
TS. Nguyễn Thị Tuyết Minh, Viện Báo chí - Truyền thông, Học viện Báo chí và Tuyên truyền công bố khảo sát 240 người làm báo cho thấy: 96,3% đã sử dụng AI ở nhiều mức độ. Theo đó, 12,9% thử nghiệm, 22,5% không thường xuyên, 28,8% khi cần và 31,3% thường xuyên. Nhóm dưới 2 năm có tỷ lệ sử dụng thường xuyên cao nhất (39,2%), nhóm trên 10 năm dùng có chọn lọc (31,7% khi cần), nhóm 3 - 10 năm có xu hướng thử nghiệm (17,7%). Thống kê trên cho thấy phản ánh sự thích nghi AI tùy thuộc kinh nghiệm.
Đạo đức báo chí
Theo ông Ngô Trường Thịnh, dùng AI có tính hai mặt, nhất là liên quan đến bản quyền và thông tin giả. Do đó, với đài HTV luôn coi AI là công cụ hỗ trợ và nhà báo là người chịu trách nhiệm trước tác phẩm của mình. Do đó, đài HTV có bản hướng dẫn và quy định dùng AI trong các khâu tác nghiệp.
Giám đốc sản phẩm Tòa soạn hội tụ ONECMS (Công ty CP Công nghệ NEKO) Bùi Công Duyến khẳng định, sự hợp tác giữa con người và AI sẽ tạo ra một kỷ nguyên mới cho báo chí. Trong báo chí, AI có thể kiểm tra chính tả và gợi ý sửa lỗi chính tả, tạo bài báo tự động, tóm tắt tin tức, chuyển đổi văn bản thành giọng nói/hình ảnh/video, dịch thuật, gợi ý nội dung các loại hình báo chí. AI có thể phân tích xu hướng, phát hiện tin tức giả mạo, cá nhân hóa nội dung, phân tích cảm xúc.
Tuy nhiên, AI không thể thay thế nhà báo trong sáng tạo và kể chuyện. AI không thể truyền tải cảm xúc, sự đồng cảm hay chiều sâu nhân văn như một nhà báo thực thụ. AI không thể xây dựng mối quan hệ, đọc ngôn ngữ cơ thể hay đặt những câu hỏi ngẫu hứng, thấu đáo trong các cuộc phỏng vấn. AI cũng không thể thay thế nhà báo về đạo đức nghề nghiệp, phán đoán chuyên môn, trách nhiệm giải trình. Khi AI không thể thay thế nhà báo thì nó định hình lại cách chúng ta làm báo, chủ yếu là thông qua việc trở thành một công cụ hỗ trợ mạnh mẽ, giúp tăng cường hiệu quả và năng suất.
GS. TS Hoàng Anh Tuấn, Hiệu trưởng Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội cho biết, sức mạnh của AI là rất lớn. Mới đây, tôi có đọc bài báo phản ánh nội dung khi ChatGPT sập trên toàn cầu. Nhiều người không biết nên làm gì vì quá lệ thuộc vào AI. Do đó, chúng ta phải làm chủ AI. AI không thể thay thế được những phẩm chất cốt lõi làm nên một nhà báo chân chính: Đó là trí tuệ, lòng dũng cảm, trách nhiệm xã hội và khát vọng cống hiến cho sự thật. AI có thể hỗ trợ chúng ta tạo nội dung, phân tích dữ liệu, cá nhân hóa thông tin nhưng chính con người mới là người quyết định hướng đi của nội dung đó.
Ông Lê Hải Bình, Ủy viên dự khuyết Ban Chấp hành Trung ương Đảng, Thứ trưởng Thường trực Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch cho rằng: Sự phát triển mạnh mẽ của trí tuệ nhân tạo trong những năm gần đây đã và đang làm thay đổi căn bản cách thức con người tiếp cận, sản xuất và phân phối thông tin. Các công cụ AI như mô hình ngôn ngữ lớn, hệ thống tổng hợp và xử lý ngôn ngữ tự nhiên, công nghệ deepfake, công cụ tạo hình ảnh và giọng nói nhân tạo… đã và đang trở thành những yếu tố định hình lại toàn bộ chuỗi giá trị trong lĩnh vực báo chí – truyền thông.
"AI mang đến tiềm năng to lớn trong việc tối ưu hóa quy trình làm báo, giúp các tòa soạn rút ngắn thời gian sản xuất tin bài, cá nhân hóa nội dung phục vụ độc giả, và nâng cao hiệu quả phân tích dữ liệu để nắm bắt xu hướng dư luận. Tuy nhiên, đi kèm với đó là những thách thức không nhỏ về đạo đức báo chí, tính xác thực của thông tin, và sự gia tăng của các hình thức thông tin sai lệch, tin giả, thao túng nhận thức. Sự xuất hiện ngày càng phổ biến của nội dung do AI tạo ra mà không rõ nguồn gốc hay thiếu kiểm chứng, đang đặt ra những câu hỏi nghiêm túc về trách nhiệm của người làm báo, về vai trò của cơ quan quản lý, và cả về nhận thức của công chúng trước làn sóng thông tin mới", ông Lê Hải Bình cho biết.
