Sau sắp xếp đơn vị hành chính, các xã thành lập mới có địa bàn rộng, dân cư phân tán với phần lớn là đồng bào dân tộc Tày, Nùng, Dao, Mông sinh sống, đặt ra nhiều thách thức cho công tác quản lý nhà nước và phổ biến, giáo dục pháp luật. Nếu chỉ tổ chức hội nghị đọc văn bản một chiều hay phát tờ rơi nhiều chữ, pháp luật khó đến được với bà con. Vì vậy, chính quyền và các đoàn thể tại Mường Lai và Tân Lĩnh chọn cách tiếp cận linh hoạt, gần dân.
Vào các buổi tối cuối tuần, tại nhà văn hóa thôn hoặc sân nhà dân, cán bộ tư pháp xã, công an viên và tuyên truyền viên ngồi quây quần cùng bà con bên ấm trà nóng. Các điều luật được chuyển thể thành truyện ngắn, làn điệu dân ca, tình huống hỏi đáp bằng chính tiếng nói của đồng bào.
“Nói luật với bà con vùng cao không thể dùng từ ngữ xa xôi, khó hiểu mà phải lấy ngay chuyện làm nương, con trâu, chuyện dựng vợ gả chồng trong bản ra để phân tích cái đúng, cái sai. Khi bà con thấy luật bảo vệ quyền lợi cho chính mình thì họ mới nghe và làm theo”, Thiếu tá Hoàng Văn Nhắn - Phó trưởng Công an xã Mường Lai chia sẻ.
Xã Mường Lai đã tổ chức tuyên truyền tại 5/5 thôn (Đồng Thành, Yên Phú, Pù Thạo, Khau Dự, Bến Muỗm) cho hơn 400 lượt người, gồm già làng, trưởng thôn, người có uy tín và Nhân dân. Nội dung tuyên truyền về Luật Đất đai và các quy định của pháp luật về quản lý, sử dụng đất đai; Luật Hộ tịch, Luật Tiếp công dân, Luật Tiếp cận thông tin cùng các văn bản hướng dẫn thi hành; Luật Giao thông, Luật Cư trú, Luật Phòng, chống ma túy và các quy định về đảm bảo an ninh, trật tự tại cơ sở.
Tại Tân Lĩnh, lực lượng giữ vai trò quan trọng là già làng, trưởng bản, bí thư chi bộ và những người có uy tín trong cộng đồng. Họ thông thạo phong tục tập quán, am hiểu tiếng dân tộc, có tiếng nói trọng lượng và được bà con tin cậy. Khi trong thôn có gia đình định tổ chức cưới hỏi cho con chưa đủ tuổi hoặc vợ chồng trẻ nảy sinh mâu thuẫn, người có uy tín đến tận nhà để khuyên giải.
Họ phân tích để cha mẹ thấy hệ lụy của tảo hôn đối với sức khỏe, tương lai của con, đồng thời giải thích quy định của Luật Hôn nhân và Gia đình. Nhờ sự kiên trì ấy, nhiều gia đình đã tìm được tiếng nói chung.
Người có uy tín còn hỗ trợ chính quyền giải quyết tranh chấp đất đai, ranh giới nương đồi, vốn là vấn đề phức tạp ở miền núi. Thay vì để mâu thuẫn âm ỉ dẫn đến xô xát, tổ hòa giải cơ sở với nòng cốt là người có uy tín cùng cán bộ xã ra thực địa, đối chiếu hồ sơ địa chính, phân tích theo quy định của Luật Đất đai. Hàng chục vụ việc đã được giải quyết ngay từ cơ sở, giữ trọn tình làng nghĩa xóm.
Thôn Khai Trung với 100% đồng bào Tày, Dao nên việc tuyên truyền pháp luật cần linh hoạt. Ông Nguyễn Văn Sưu - Trưởng thôn Khai Trung, người có uy tín của thôn cho biết: “Để bà con nghe theo, người làm hòa giải phải nắm chắc cả phong tục, tập quán lẫn quy định của pháp luật. Chẳng hạn khi có tranh chấp ranh giới đất rừng, tôi cùng cán bộ địa chính trực tiếp đến tận nơi đo đạc, đối chiếu với sổ đỏ, phân tích rõ cái lý của Nhà nước, cái tình của người cùng thôn. Nhờ cách làm thấu tình đạt lý, hai bên vui vẻ bắt tay làm hòa, giữ trọn tình đoàn kết thôn xóm, không để xảy ra khiếu kiện kéo dài hay vượt cấp”.
Từ đầu năm đến nay, xã Tân Lĩnh đã tổ chức 12 buổi tuyên truyền tại nhà văn hóa các thôn, cấp phát 823 bộ tài liệu, lắp đặt 5 pa-nô tại 5 thôn với nội dung “Tảo hôn và hôn nhân cận huyết thống là vi phạm pháp luật và suy giảm chất lượng dân số”. Các buổi tuyên truyền phổ biến Luật Tiếp cận thông tin số 01/2026/QH16; Luật số 05/2026/QH16 ngày 23/4/2026 của Quốc hội về sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Trợ giúp pháp lý; Luật Hộ tịch số 03/2026/QH16; Luật Phòng, chống ma túy số 120/2025/QH15; Luật Hôn nhân và gia đình, với trên 600 lượt người tham gia.
Nhờ nỗ lực của cấp ủy, chính quyền, nhận thức pháp luật của đồng bào dân tộc thiểu số tại hai xã được nâng lên. Nhiều hộ gia đình tự nguyện ký cam kết không vi phạm pháp luật, tích cực tham gia phong trào toàn dân bảo vệ an ninh Tổ quốc, kịp thời cung cấp nhiều nguồn tin có giá trị giúp công an cơ sở ngăn chặn, xử lý các vụ việc.
Tuy nhiên, công tác này vẫn gặp không ít khó khăn như địa bàn rộng, dân cư sống phân tán, kinh phí tuyên truyền ở cơ sở hạn hẹp; một bộ phận tuyên truyền viên kiêm nhiệm nhiều việc nên chưa có điều kiện nâng cao kỹ năng nghiệp vụ.
Để việc phổ biến pháp luật tiếp tục lan tỏa bền vững, các địa phương đang đổi mới nội dung, hình thức theo hướng sát thực tế, ứng dụng công nghệ thông tin kết hợp tuyên truyền miệng trực tiếp. Bên cạnh đó, việc bồi dưỡng nghiệp vụ, hỗ trợ phương tiện và có chế độ đãi ngộ phù hợp cho tuyên truyền viên cơ sở, hòa giải viên và người có uy tín cũng là yếu tố then chốt.
Sự bền bỉ của cán bộ cơ sở, tuyên truyền viên và người có uy tín ở Mường Lai, Tân Lĩnh không chỉ đưa quy định pháp luật đến với đồng bào mà còn củng cố niềm tin của người dân vào sự công minh của chính quyền. Pháp luật đang dần trở thành điểm tựa để bà con yên tâm lao động sản xuất, xóa đói giảm nghèo, xây dựng bản làng ấm no, hạnh phúc.