Từ những thửa ruộng bậc thang được tạo dựng qua nhiều thế hệ đến những nét văn hóa đặc sắc của đồng bào Mông, Púng Luông đang từng bước biến các giá trị di sản thành sản phẩm du lịch. Người dân trực tiếp gìn giữ, trình diễn và khai thác di sản, qua đó vừa bảo tồn bản sắc văn hóa, vừa tạo sinh kế, nâng cao thu nhập và góp phần phát triển du lịch cộng đồng bền vững.
Từ những “nghệ sĩ chân đất”
Những thửa ruộng bậc thang trải dài trên các sườn núi Púng Luông đang từng ngày chuyển mình, chờ mùa lúa chín khoác lên sắc vàng. Đằng sau vẻ đẹp ấy là câu chuyện về quá trình lao động, sáng tạo và chinh phục thiên nhiên của đồng bào Mông qua nhiều thế hệ. Mỗi đường cong của thửa ruộng, mỗi bờ đất được xếp đặt trên sườn núi là kết quả của quá trình khai phá, thích ứng với điều kiện tự nhiên để tạo nên không gian sản xuất và cuộc sống.
Ông Giàng Chứ Ly ở thôn La Pán Tẩn vẫn nhớ những năm tháng cùng bố mẹ khai hoang ruộng bậc thang. Khi ấy, những thửa ruộng chủ yếu phục vụ cuộc sống hằng ngày, công cụ lao động cũng do chính người dân làm ra. Không ai nghĩ rằng thành quả lao động bình dị ấy sau này lại trở thành danh thắng được công nhận ở cấp quốc gia đặc biệt.
Với ông Ly, đó không chỉ là niềm tự hào của riêng người dân La Pán Tẩn mà còn là niềm tự hào của Púng Luông. Bởi phía sau vẻ đẹp của ruộng bậc thang là câu chuyện về sức sáng tạo, sự cần cù và khả năng chinh phục thiên nhiên của đồng bào Mông.
Những giá trị ấy đã được ghi nhận qua việc ruộng bậc thang được công nhận là di tích danh lam thắng cảnh cấp quốc gia năm 2007 và đến đầu năm 2022 được xếp hạng Di tích quốc gia đặc biệt.
Cùng với đó, đồng bào Mông nơi đây còn có nhiều di sản văn hóa phi vật thể như Lễ mừng cơm mới, nghệ thuật khèn Mông, nghệ thuật dùng sáp ong tạo hoa văn trên vải.
Điều đáng nói, những giá trị từng gắn chủ yếu với đời sống sản xuất và sinh hoạt cộng đồng nay đang mở hướng đi mới. Người dân Púng Luông bắt đầu thay đổi tư duy phát triển kinh tế, từ sản xuất đơn thuần sang khai thác giá trị văn hóa, cảnh quan do chính cha ông tạo dựng để phát triển du lịch.
Khi người dân làm du lịch từ chính di sản quê hương
Sự thay đổi ấy thể hiện rõ trong từng gia đình. Tại thôn Tà Chí Lừ, gia đình ông Hờ A Vảng có homestay gần khu vực đồi Mâm xôi, có khả năng phục vụ khoảng 60 khách nghỉ và ăn uống. Nếu trước đây cuộc sống còn nhiều khó khăn thì khi du lịch phát triển, gia đình ông đầu tư cơ sở lưu trú để phục vụ du khách.
“Đời sống của chúng tôi trước đây khổ lắm, nhưng nhờ sự phát triển du lịch và bây giờ làm được nhà nghỉ ngay tại Đồi Mâm xôi và cũng có nhiều khách đến đây nghỉ, nên có thu nhập ổn định từ du lịch, cuộc sống đã khá hơn nhiều so với trước đây” - ông Hờ A Vảng chia sẻ.
Không chỉ cung cấp dịch vụ lưu trú, người dân còn chủ động tạo ra những sản phẩm gắn với văn hóa bản địa. Tại khu vực Mâm xôi, chị Hờ Thị Mỷ, thôn La Pán Tẩn, phát triển cơ sở cho thuê trang phục dân tộc Mông phục vụ du khách chụp ảnh. Vào mùa du lịch, lượng khách có nhu cầu thuê trang phục tăng cao, mang lại cho gia đình chị nguồn thu nhập tương đối ổn định.
Những câu chuyện như của ông Vảng, chị Mỷ cho thấy một sự chuyển biến đáng chú ý: người dân không còn đứng ngoài hoạt động du lịch mà trực tiếp tham gia vào chuỗi dịch vụ. Từ chỗ gìn giữ ruộng bậc thang, trang phục, văn hóa, ẩm thực như một phần đời sống, nay họ trở thành những người giới thiệu, kể câu chuyện và cung cấp trải nghiệm cho du khách.
Anh Giàng A Dê - chủ homestay Helo Mù Cang Chải cho rằng: Lợi thế ruộng bậc thang của Mù Cang Chải nói chung và La Pán Tẩn nói riêng đang được thế hệ trẻ phát huy để làm du lịch.
Từ những lợi thế ấy, các điểm, tuyến du lịch kết hợp nhà nghỉ cộng đồng đang từng bước được hình thành, gắn với cảnh quan, văn hóa và đời sống của người dân vùng cao. Du khách đến Púng Luông không chỉ ngắm ruộng bậc thang, chụp ảnh mà còn có cơ hội tìm hiểu những câu chuyện phía sau mỗi di sản.
Biến giá trị văn hóa thành trải nghiệm
Nếu chỉ có cảnh đẹp, sức hút của điểm đến khó duy trì quanh năm. Vì vậy, hướng đi của Púng Luông là tạo thêm những sản phẩm trải nghiệm dựa trên giá trị văn hóa và đời sống bản địa.
Trong chuỗi hoạt động “Sắc vàng Di sản” năm 2026, địa phương dự kiến tổ chức Lễ mừng cơm mới của đồng bào Mông, trình diễn nghệ thuật tạo hoa văn bằng sáp ong trên vải, múa khèn, hát giao duyên, trình diễn nhạc cụ dân tộc, các trò chơi dân gian và trưng bày sản phẩm địa phương. Du khách còn có thể tham gia các tour trải nghiệm thu hoạch lúa, bắt cá ruộng, khám phá ruộng bậc thang, tìm hiểu văn hóa cộng đồng và trải nghiệm các tuyến trekking, khám phá thiên nhiên.
Cách làm này giúp giá trị văn hóa không chỉ được “trưng bày” trong các lễ hội mà trở thành một phần của hành trình trải nghiệm. Một nghi lễ truyền thống, một điệu khèn, một hoa văn trên tấm vải hay một món ăn địa phương đều có thể trở thành câu chuyện để du khách tìm hiểu và ghi nhớ về Púng Luông.
Quan trọng hơn, cộng đồng được đặt ở vị trí trung tâm. Người dân, nghệ nhân, các hộ kinh doanh, tổ hợp tác du lịch cùng tham gia vào quá trình tổ chức, giới thiệu và cung cấp dịch vụ. Đây cũng là định hướng được Púng Luông xác định trong kế hoạch phát triển du lịch, với yêu cầu phát huy vai trò chủ thể của cộng đồng trong bảo tồn văn hóa, giữ gìn cảnh quan và xây dựng điểm đến thân thiện, văn minh, giàu bản sắc.
Xây dựng thương hiệu “Sắc vàng Di sản”
Những kết quả bước đầu cho thấy hướng khai thác di sản gắn với du lịch đang tạo ra giá trị kinh tế rõ nét. Chỉ trong 7 tháng đầu năm 2026, Púng Luông đã đón 58.000 lượt khách đến tham quan, trải nghiệm, với tổng doanh thu 97,3 tỷ đồng.
Đây là cơ sở để địa phương tiếp tục xây dựng thương hiệu du lịch “Sắc vàng Di sản”, gắn vẻ đẹp mùa lúa chín với những giá trị văn hóa đặc sắc của đồng bào Mông. Theo kế hoạch, Púng Luông đặt mục tiêu năm 2026 thu hút trên 295 nghìn lượt khách, doanh thu trên 250 tỷ đồng; tổ chức Lễ mừng cơm mới của đồng bào Mông quy mô cấp tỉnh, từng bước xây dựng thành sản phẩm du lịch văn hóa đặc trưng của địa phương.
Để đạt mục tiêu đó, Púng Luông không chỉ tập trung vào các sự kiện lớn mà xây dựng chuỗi hoạt động kéo dài từ cuối tháng 8 đến hết tháng 10, tạo thêm lý do để du khách ở lại lâu hơn, trải nghiệm nhiều hơn và chi tiêu nhiều hơn tại địa phương.
Từ những thửa ruộng được khai phá để nuôi sống gia đình, người Mông Púng Luông hôm nay đang tiếp tục phát huy giá trị của di sản bằng một cách mới. Những “nghệ sĩ chân đất” của thế hệ trước đã tạo nên ruộng bậc thang; thế hệ hôm nay đang kể câu chuyện về những thửa ruộng ấy bằng du lịch.
Đó cũng là cách để di sản tiếp tục sống trong đời sống đương đại, được bảo tồn bởi chính cộng đồng, được du khách trải nghiệm và được chuyển hóa thành sinh kế. Khi văn hóa trở thành nguồn lực, du lịch trở thành động lực phát triển, mục tiêu xây dựng Púng Luông trở thành điểm đến giàu bản sắc, hấp dẫn và phát triển bền vững sẽ có thêm nền tảng để hiện thực hóa.
