Vận chuyển đường biển gián đoạn
Chỉ vài ngày sau khi xung đột giữa Mỹ - Israel và Iran nổ ra, hàng loạt hãng tàu vận chuyển quốc tế đã ra thông báo khẩn tới khách hàng, tạm dừng đặt chỗ đối với hàng hóa đến và đi quanh khu vực Trung Đông; trong khi cước phí các tuyến vận tải khác có khả năng điều chỉnh tăng đột ngột.
Hãng tàu Korea Marine Transport Co. (KMTC) thông báo tạm ngưng nhận booking mới đối với hàng hóa đi Trung Đông và Biển Đỏ cho đến khi có cập nhật tiếp theo. Các cảng bị ảnh hưởng bao gồm Jebel Ali, Sharjah, Khalifa (UAE), Dammam, Riyadh (Saudi Arabia), Sohar (Oman), cùng các cảng thuộc khu vực Biển Đỏ như Aqaba, Sokhna và Jeddah.
Trong khi đó, Wan Hai Lines (WHL) và Mediterranean Shipping Company (MSC) cũng quyết định dừng và hủy các booking đã phát hành đối với khu vực Trung Đông, Biển Đỏ và Đông Địa Trung Hải nhằm hạn chế rủi ro khai thác.
“Trước những diễn biến an ninh ngày càng phức tạp tại Trung Đông, sự an toàn của đội ngũ thuyền viên luôn là ưu tiên hàng đầu. Như một biện pháp phòng ngừa, MSC quyết định tạm dừng tất cả các booking hàng hóa đi Trung Đông cho đến khi tình hình ổn định hơn”, thông báo của MSC đến khách hàng nhấn mạnh.
Hãng tàu cho biết sẽ tiếp tục theo dõi sát diễn biến khu vực và phối hợp với các cơ quan chức năng nhằm bảo đảm an toàn cho hoạt động khai thác. Việc mở lại booking sẽ được xem xét ngay khi điều kiện an ninh cho phép. Doanh nghiệp được khuyến nghị liên hệ với các văn phòng đại diện của MSC trong mạng lưới toàn cầu để được hỗ trợ kịp thời.
Nhiều hãng tàu lớn như Maersk và Ocean Network Express (ONE) cũng đã ngừng sử dụng kênh đào Suez. Các lô hàng đi châu Âu và Anh được chuyển hướng qua Mũi Hảo Vọng (Nam Phi), khiến thời gian vận chuyển dự tính kéo dài thêm khoảng 15 - 20 ngày so với thông lệ.
Dubai Ports World (DP World) cũng cập nhật tình hình hoạt động tại cảng Jebel Ali (UAE), một trong những trung tâm trung chuyển hàng hóa lớn nhất khu vực Trung Đông. Theo đó, các hoạt động tại cảng này đang gián đoạn tạm thời theo chỉ đạo của các cơ quan quản lý.
Chuyên gia vận tải biển phân tích, cuộc xung đột lần này tác động trực tiếp lên các hoạt động vận tải, thương mại qua eo biển Hormuz, tuyến hàng hải chiến lược kết nối Vịnh Ba Tư với Ấn Độ Dương. Khi các cảnh báo an ninh gia tăng, nhiều hãng tàu quốc tế buộc phải điều chỉnh hoạt động để đảm bảo an toàn cho người và hàng hóa. Một số tàu được yêu cầu tìm khu vực neo đậu an toàn, một số tuyến qua Hormuz tạm dừng, đồng thời chuyển hướng hành trình vòng qua Mũi Hảo Vọng thay vì đi qua hành lang Biển Đỏ - Bab el-Mandeb - Kênh đào Suez.
Do đó, dự báo cước vận chuyển sẽ tăng ngay trong ngắn hạn do áp dụng phụ phí rủi ro chiến tranh (War Risk Surcharge). Giá cước các tuyến đi châu Âu và Anh được ước tính có thể tăng trên 30% nếu tình hình an ninh tiếp tục diễn biến phức tạp. Doanh nghiệp cần theo dõi sát thông tin từ cơ quan quản lý, hãng tàu và đối tác để có kế hoạch sản xuất, giao hàng phù hợp nhằm kiểm soát tốt nhất các rủi ro trong giai đoạn bất ổn hiện nay.
Doanh nghiệp, ngành hàng lo ứng phó
Những năm gần đây, Trung Đông nổi lên là điểm đến tiềm năng trong chiến lược đa dạng hoá thị trường của nhiều mặt hàng xuất khẩu của Việt Nam. Khu vực này có nhu cầu lớn về nhập khẩu hàng hoá tiêu dùng, lương thực thực phẩm.
Là doanh nghiệp nhiều năm duy trì quan hệ đối tác với khách hàng tại Trung Đông, ông Phạm Quang Anh, Tổng giám đốc Công ty May mặc Dony cho biết, gần 10 năm qua Dony cung cấp sản phẩm may mặc cho thị trường Jordan, với sản lượng chiếm hơn 20% tổng kim ngạch xuất khẩu của doanh nghiệp. Theo kế hoạch, giữa tháng 3 công ty sẽ giao một container hàng và đang tiếp tục thảo luận các đơn hàng cho những tháng tiếp theo. Tuy nhiên, sau khi xảy ra xung đột giữa Mỹ, Israel và Iran, hai bên đã phải trao đổi lại; phía đối tác đề nghị Dony xuất hàng ngay trong tuần này nhằm tránh nguy cơ giá cước vận chuyển tăng cao.
Theo ông Phạm Quang Anh, việc cước vận chuyển tăng chỉ là một phần của bài toán chi phí, điều doanh nghiệp lo ngại hơn là thời gian vận chuyển có thể bị kéo dài. Thực tế trong các đợt căng thẳng trước đây tại khu vực Biển Đỏ, thời gian vận chuyển hàng hóa từ Việt Nam đến Trung Đông từng kéo dài tới 3 - 4 tháng, trong khi thông thường chỉ mất 25 - 30 ngày. Với mặt hàng thời trang, sự chậm trễ khiến kế hoạch kinh doanh của nhà phân phối bị đảo lộn, sản phẩm khi đến nơi có thể đã qua mùa tiêu thụ. Đáng chú ý, trong khi hàng hóa đi các khu vực khác có thể điều chỉnh hải trình, hàng xuất sang Trung Đông, đặc biệt là Jordan, gần như chỉ có một tuyến vận chuyển. Do đó, lựa chọn hiện nay của doanh nghiệp là xuất hàng ngay hay chờ đến khi tình hình ổn định hơn.
“Hiện các nhà nhập khẩu Trung Đông đang đẩy mạnh mua vào để phục vụ nhu cầu kinh doanh, mua sắm tăng cao sau khi tháng Ramadan của cộng đồng Hồi giáo (18/2 - 19/3) kết thúc. Nếu xung đột chỉ kéo dài vài tuần đến một tháng, hoạt động giao thương có thể sớm ổn định trở lại; nhưng nếu diễn biến phức tạp hơn, các mặt hàng kinh doanh theo mùa sẽ khó tránh khỏi nguy cơ lỡ nhịp”, ông Phạm Quang Anh chia sẻ.
Đối với ngành thủy sản, tác động của cuộc xung đột không chỉ dừng ở chi phí vận chuyển tăng cao mà còn là nguy cơ đứt gãy chuỗi lạnh, thiếu nguồn cung cục bộ và biến động giá theo từng phân khúc sản phẩm. Bà Lê Hằng, Phó Tổng thư ký Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu thủy sản Việt Nam (VASEP) cho biết, Trung Đông là khu vực có nhu cầu lớn đối với cá hồi, tôm, cá ngừ và nhiều sản phẩm giá trị cao; cũng là một thị trường tiềm năng đối với thủy sản Việt Nam với tốc độ tăng trưởng gần 10%/ năm. Tuy nhiên, chỉ trong vài ngày sau khi xảy ra xung đột, cước vận tải tuyến châu Á - Dubai đã tăng gần gấp đôi. Phụ phí khẩn cấp đi và đến các nước Vùng Vịnh được áp dụng ở mức 1.500 - 4.000 USD/container, trong đó container lạnh chịu mức cao hơn, trực tiếp làm tăng giá thành và thu hẹp biên lợi nhuận của doanh nghiệp thủy sản.
Thị trường bảo hiểm hàng hải cũng phản ứng mạnh khi một số đơn vị thông báo thu hẹp hoặc hủy phạm vi bảo hiểm tại Iran và Vịnh Ba Tư, nhiều tàu buộc phải dừng khai thác nếu không mua lại bảo hiểm với chi phí rất cao. Dù không có tuyên bố phong tỏa chính thức nhưng rủi ro an ninh, bảo hiểm bị siết và chi phí tăng mạnh khiến nhiều tuyến hàng hải gần như tê liệt. Ngay cả các lô hàng không trực tiếp đi qua khu vực xung đột cũng chịu tác động nếu tàu trong chuỗi vận chuyển có ghé qua vùng bị coi là chiến sự.
Theo bà Lê Hằng, thủy sản là mặt hàng đòi hỏi nghiêm ngặt về nhiệt độ và thời gian. Việc các chuyến tàu đang di chuyển phải điều hướng khiến thời gian vận chuyển kéo dài thêm 7 - 14 ngày, làm giảm hiệu suất khai thác và gây thiếu hụt container, đặc biệt là container lạnh vốn có vòng quay chậm và yêu cầu kỹ thuật cao.
Trong ngắn hạn, nếu căng thẳng hạ nhiệt, các tuyến có thể được khôi phục và phụ phí dần giảm. Ngược lại, nếu rủi ro kéo dài, phí bảo hiểm và phụ phí chiến tranh duy trì ở mức cao, năng lực vận chuyển container lạnh vào Vùng Vịnh bị hạn chế, khiến chi phí nhập khẩu thủy sản vào Trung Đông tăng trong nhiều tháng và lan sang các thị trường liên quan.
Trước bối cảnh đó, VASEP khuyến nghị doanh nghiệp cân nhắc lựa chọn tuyến vận chuyển, tăng dự trữ kho lạnh, ưu tiên hợp đồng dài hạn và theo dõi sát biến động bảo hiểm, hãng tàu để duy trì dòng chảy thương mại phù hợp tình hình thực tế.
