Đến tổ dân phố Nậm Tộc trong làn sương xuân còn bảng lảng trên những triền núi, mầm non xanh biếc đã nhú lên trong gió lạnh se se. Ngôi nhà của ông Vì Văn Song, người cao tuổi có uy tín trong cộng đồng người Khơ Mú, nằm nép mình bên sườn núi. Ông Song đón chúng tôi bằng cái bắt tay nồng hậu và nụ cười hiền.
Bên ánh lửa hồng bập bùng, nhìn theo những tàn lửa nhỏ bay lên trong không gian tĩnh lặng, ông chậm rãi kể về nghi lễ truyền thống mà ông cùng các bậc cao niên, nghệ nhân Khơ Mú ở phường Nghĩa Lộ đã gìn giữ suốt cả cuộc đời.
Ông Song bảo, ông cũng không còn nhớ rõ mình bắt đầu biết đến những phong tục, nghi lễ truyền thống của người Khơ Mú từ bao giờ. Chỉ biết rằng từ khi còn rất nhỏ, mỗi dịp lễ Tết, mỗi mùa lên nương làm rẫy hay những lúc nông nhàn, ông đã được nghe người già trong bản cúng khấn, kể chuyện tổ tiên, dặn dò con cháu về những điều kiêng kỵ, về cách làm lễ cầu mùa. Những lời khấn, phong tục ấy cứ lặng lẽ ngấm vào máu thịt, theo năm tháng được ghi nhớ lúc nào không hay. Đến khi trưởng thành, những gì cha ông truyền lại đã trở thành một phần không thể thiếu trong đời sống của ông và của cả cộng đồng.
Ông Song chia sẻ: “Người Khơ Mú chúng tôi quan niệm vạn vật đều có linh hồn. Thiên nhiên quanh mình như trời đất, nương rẫy… đều gắn bó mật thiết với đời sống và sản xuất của con người. Cầu mùa là cầu khấn thần linh, thần trời, thần đất, vạn vật để mong một năm mưa thuận gió hòa, mùa màng sinh sôi, cuộc sống no ấm, mọi người khỏe mạnh”.
Theo lời ông Song, đồng bào Khơ Mú lựa chọn rằm tháng Giêng để tổ chức nghi lễ. Đây là thời điểm chuẩn bị bước vào vụ gieo trồng quan trọng nhất trong năm, vì vậy nếu làm lễ chu đáo thì năm đó thời tiết thuận lợi, cây cối phát triển tươi tốt.
Hiện nay, để phù hợp với đời sống lao động, thầy cúng sẽ chọn ngày đẹp trước mồng 10, khi con cháu chưa đi học, đi làm ăn xa, để đông đủ bà con cùng tham gia. Người Khơ Mú quan niệm, nghi lễ càng nhiều người tham dự thì càng thêm đông vui và trọn vẹn.
Theo truyền thống xưa, nghi lễ cầu mùa được tổ chức tại cây cổ thụ lớn nhất trong làng. Ngày nay, nghi lễ được chuyển về khu đất rộng rãi, bằng phẳng, thuận tiện để đông đảo người dân và du khách cùng tham gia.
Đặc biệt, địa điểm tổ chức phải là đất công cộng, không thuộc sở hữu của cá nhân hay gia đình nào. Trước ngày làm lễ, bà con mang đến các loại cây gắn bó mật thiết với đời sống lao động như cây chuối còn cả buồng, cây ngô có bắp, cây lúa, khoai sọ, măng, dương xỉ, chè vè, bông lau, mào gà… để trồng tại khu vực hành lễ.
Câu chuyện về những nghi thức cầu mùa nối dài theo chén trà nóng. Như muốn giúp chúng tôi hiểu rõ hơn về văn hóa dân tộc mình, ông Song đứng dậy lấy ra những vật dụng bằng tre, nứa - những đồ vật không thể thiếu trong nghi lễ. Nâng niu từng món, ông giải thích cặn kẽ công dụng, ý nghĩa. Ánh mắt ông ánh lên niềm tự hào, như thể trong những vật dụng mộc mạc ấy đang lưu giữ ký ức và linh hồn của bao thế hệ người Khơ Mú.
Ông Song cho hay: “Các vật dụng đựng gà, xôi, hoa quả, đầu lợn để cúng hay hình nộm tượng trưng cho các vị thần linh, con người, con vật đều được đan bằng tre, nứa. Sau khi thầy cúng làm lễ, bà con sẽ thực hiện nghi thức chọc lỗ tra hạt để cầu mong hạt giống nảy mầm đều, tránh chim muông, thú rừng phá hoại. Hạt giống dùng cho nghi lễ phải được chọn kỹ, làm sạch, không mối mọt. Đây cũng là cách người Khơ Mú dạy con cháu kinh nghiệm trồng cấy, làm nương rẫy. Tiếp đó là lễ cầu mưa, thầy cúng tung nước tượng trưng cho mưa rơi, mong hạt nảy mầm, bông dài, hạt chắc”.
Sau các nghi thức chọc lỗ, tra hạt, tung mưa, thầy cúng múc nước từ ống tre, ống nứa để mọi người rửa tay, rửa nông cụ, rồi thực hiện lễ rước mẹ lúa về chòi. Tiếp đến là phần diễn xướng dân gian với các điệu múa cầu mùa như múa chiêng cổ, múa cá lượn, múa mừng lúa mới. Trong đó, múa cá lượn bắt nguồn từ quan niệm về tháng Hai âm lịch - khi cá bơi thành đôi, thành đàn, biểu trưng cho sự sinh sôi, gắn kết cộng đồng.
Đặc sắc nhất là múa mừng lúa mới, với đoàn người rước chiêng, trống, nông cụ và các hình nộm tượng trưng cho thần linh, con người, con vật, tạo nên không khí rộn ràng, phấn chấn trong ngày đầu xuân.
Khép lại phần lễ là các trò chơi dân gian truyền thống như đi cầu khỉ, kéo co, ném còn, đánh đu, đi cà kheo, bắn nỏ, trâu không sừng, múa ngửa chui dây, trèo cây không chạm bụng…
Rời tổ dân phố Nậm Tộc khi sương núi vừa tan, nắng xuân lan khắp triền đồi, trong lòng chúng tôi vẫn vẹn nguyên những câu chuyện về đất trời, nương rẫy và phong tục cổ truyền. Giữa nhịp sống đổi thay, nghi lễ cầu mùa của người Khơ Mú vẫn được gìn giữ như mạch nguồn văn hóa bền bỉ, nuôi dưỡng niềm tin, sự gắn bó và khát vọng về những mùa vàng no ấm.
