Nguy cơ hình thành “nền kinh tế tội phạm”
Trong bối cảnh công nghệ trí tuệ nhân tạo (AI) phát triển nhanh chóng, tội phạm mạng, tội phạm sử dụng công nghệ cao không chỉ gia tăng về mức độ tinh vi mà còn mở rộng quy mô hoạt động xuyên biên giới, trở thành thách thức toàn cầu đối với công tác bảo đảm an ninh, an toàn thông tin. Tại Việt Nam, dịp cuối năm và Tết Nguyên đán tiếp tục là “mùa cao điểm” của các hình thức lừa đảo trực tuyến.
Theo ông Vũ Duy Hiền - Phó Tổng Thư ký kiêm Chánh Văn phòng Hiệp hội An ninh mạng quốc gia (NCA), nhìn lại giai đoạn 2024 - 2025 có thể thấy một nghịch lý đáng lo ngại: Số vụ việc lừa đảo được phát hiện có xu hướng giảm, song mức độ nguy hiểm của các thủ đoạn lại tăng lên rõ rệt.
Báo cáo tổng kết của NCA cho thấy, kết quả này đạt được nhờ sự vào cuộc quyết liệt của các cơ quan chức năng, đặc biệt là Bộ Công an và Cục An ninh mạng và phòng, chống tội phạm sử dụng công nghệ cao (Cục A05), thông qua các chiến dịch tuyên truyền, trấn áp mạnh mẽ. Tuy nhiên, các đối tượng phạm tội đã nhanh chóng “nâng cấp” kịch bản, chuyển từ những thủ đoạn gọi điện, nhắn tin đơn giản sang việc khai thác sâu công nghệ AI.
“Tội phạm mạng hiện nay ứng dụng trí tuệ nhân tạo để giả mạo hình ảnh, giọng nói, thậm chí cả video, khiến nạn nhân rất khó phân biệt thật - giả. Lừa đảo thông qua AI và deepfake đã vươn lên đứng vị trí số một trong danh sách các phương thức lừa đảo nguy hiểm nhất năm 2025”, ông Vũ Duy Hiền nhấn mạnh.
Ở góc độ quản lý nhà nước, Trung tá Lê Thanh Bình, Phó Trưởng Phòng 5, Cục A05 (Bộ Công an), cảnh báo nguy cơ hình thành “nền kinh tế tội phạm” khi các tổ chức tội phạm xuyên quốc gia ngày càng thâm nhập sâu vào các lĩnh vực kinh tế hợp pháp, tập trung hoạt động tại khu vực biên giới hoặc các đặc khu kinh tế.
Theo Trung tá Lê Thanh Bình, Việt Nam hiện có hơn 101 triệu dân, trong đó gần 79,8 triệu người sử dụng Internet, chiếm khoảng 78% dân số; hơn 76 triệu người dùng mạng xã hội và khoảng 127 triệu kết nối di động, tương đương 126% dân số. Đây vừa là lợi thế cho phát triển kinh tế số, vừa đặt ra thách thức rất lớn trong bảo đảm an ninh mạng.
“Các vụ lừa đảo trực tuyến diễn biến phức tạp, xảy ra ở nhiều lĩnh vực như tài chính, thương mại điện tử, môi giới việc làm, gây thiệt hại lớn về kinh tế và bức xúc trong dư luận”, Trung tá Lê Thanh Bình cho biết.
Thống kê của Bộ Công an cho thấy, riêng trong năm 2025, lực lượng chức năng đã phát hiện hơn 4.200 vụ việc lừa đảo trực tuyến, với tổng thiệt hại ước tính trên 8.000 tỷ đồng. Các đối tượng liên tục thay đổi phương thức, hoạt động chuyên nghiệp, có sự móc nối, học hỏi kinh nghiệm từ các băng nhóm tội phạm quốc tế.
Tâm lý FOMO dịp Tết – “điểm yếu chí mạng”
Không chỉ dựa vào công nghệ, tội phạm mạng còn khai thác triệt để yếu tố tâm lý, đặc biệt trong dịp Tết Nguyên đán. PGS.TS Trần Thành Nam, Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Giáo dục (Đại học Quốc gia Hà Nội), chuyên gia Viện Tâm lý Việt – Pháp, cho rằng hội chứng FOMO (sợ bỏ lỡ cơ hội) và tình trạng quá tải thông tin cuối năm dễ tạo ra những “điểm mù nhận thức”.
Theo ông Nam, các chiêu trò phổ biến thường đánh mạnh vào cảm xúc, tạo áp lực thời gian, như thông báo trúng thưởng, khuyến mãi “sốc”, quà tri ân cuối năm, yêu cầu chuyển tiền gấp hoặc xác nhận giao dịch khẩn cấp. Khi nạn nhân ưu tiên tốc độ phản ứng hơn kiểm chứng, nguy cơ “sập bẫy” là rất lớn.
“Tâm lý bầy đàn, tin tưởng mù quáng vào những ‘bằng chứng’ giả trên mạng xã hội, cùng với sự thiếu hụt tư duy phản biện và kỹ năng tài chính số, khiến nhiều người, đặc biệt là người trẻ, trở thành mục tiêu của lừa đảo công nghệ cao”, PGS.TS Trần Thành Nam phân tích.
Trước làn sóng lừa đảo sử dụng AI và deepfake, Hiệp hội An ninh mạng quốc gia khuyến cáo người dân cần thay đổi thói quen tương tác số.
Thứ nhất, hình ảnh, giọng nói và video không còn là căn cứ đủ tin cậy để xác thực danh tính. Mọi yêu cầu chuyển tiền, cung cấp thông tin cá nhân, kể cả mang danh nghĩa người quen hay lãnh đạo, đều cần được kiểm chứng qua kênh thứ hai.
Thứ hai, deepfake thường đi kèm kịch bản tạo áp lực thời gian. Việc dừng lại, xác minh thông tin qua nguồn chính thống hoặc liên hệ trực tiếp với đơn vị liên quan là yếu tố then chốt để giảm rủi ro.
Thứ ba, bảo vệ dữ liệu cá nhân là yêu cầu sống còn, bởi deepfake chỉ phát huy hiệu quả khi được “nuôi” bằng dữ liệu thật. Việc chia sẻ tùy tiện hình ảnh, giọng nói, thông tin cá nhân trên mạng xã hội có thể vô tình tiếp tay cho hành vi giả mạo.
Thứ tư, mọi giao dịch tài chính cần thực hiện qua kênh chính thức. Người dân tuyệt đối không chuyển tiền theo hướng dẫn riêng lẻ, ngoài hệ thống hoặc qua các đường link không rõ nguồn gốc.
Theo Cục A05, trước, trong và sau Tết Nguyên đán Bính Ngọ 2026, bên cạnh các thủ đoạn quen thuộc như giả mạo dịch vụ du lịch, vé tàu xe, tri ân khách hàng cuối năm, người dân cần đặc biệt cảnh giác với các biến thể lừa đảo kết hợp deepfake và deepvoice.
Tin tặc sau khi chiếm quyền điều khiển tài khoản mạng xã hội sẽ thực hiện cuộc gọi video giả mạo người thân để vay tiền hoặc yêu cầu chuyển khoản khẩn cấp, tạo cảm giác tin cậy tuyệt đối.
Khi phát hiện dấu hiệu nghi vấn hoặc trở thành nạn nhân, người dân cần nhanh chóng trình báo cơ quan công an gần nhất để được hỗ trợ, xử lý kịp thời.
Trong “thời AI”, khi “mắt thấy, tai nghe” không còn là bảo chứng cho sự thật, các chuyên gia cho rằng mỗi người cần tự trang bị “bộ lọc an toàn” cho chính mình: chậm lại, kiểm chứng và bảo vệ dữ liệu cá nhân. Đó cũng là cách thiết thực nhất để đón một mùa Tết bình an trên không gian mạng.
