Chúng tôi đến thăm Anh hùng Lao động Vũ Hữu Lê vào một buổi sáng cuối năm, khi mặt hồ Nam Cường (phường Nam Cường) lặng gió, ánh nắng trải dài trước căn nhà rộng rãi của ông.
Ngay từ ngoài cổng, tấm biển đề tên Công ty TNHH Cơ khí và Xây lắp Hồng Hà cùng khẩu hiệu: "Sống và học tập theo gương Bác Hồ vĩ đại" và hàng loạt hình ảnh những cỗ máy do chính ông sáng chế đã khiến người đến thăm phần nào hình dung được quá trình lao động đặc biệt của người kỹ sư ngoài 90 tuổi đời.
Ngay bên cạnh ngôi nhà là khu xưởng sản xuất, nơi hàng chục công nhân vẫn miệt mài làm việc bên những chiếc máy đã theo ông đi khắp các vùng nông thôn suốt nhiều thập kỷ qua.
Ông Lê bước ra đón khách với dáng người nhanh nhẹn, giọng nói sang sảng, miệng nở nụ cười tươi. Trên mái đầu chỉ điểm vài sợi tóc bạc, ánh mắt ông vẫn sáng và tinh anh. Khi được hỏi về sức khỏe, ông tươi cười nói: “Tôi già rồi nhưng còn làm được là còn vui, còn chế tạo được máy cho bà con thì còn khỏe”.
Sinh ra ở một vùng quê nghèo của tỉnh Phú Thọ, tuổi thơ gắn liền với ruộng đồng, đã sớm hình thành trong ông tình cảm sâu nặng với người nông dân và lao động sản xuất. Năm 19 tuổi, ông rời quê đi học xây dựng cầu đường, tham gia công cuộc khôi phục hạ tầng trong những năm đất nước còn nhiều gian khó.
Năm 1963, với những đóng góp nổi bật trong lao động sản xuất, ông vinh dự được Đảng, Nhà nước trao tặng Huân chương Lao động hạng Ba và được cử sang Liên Xô học tập, nghiên cứu chuyên sâu về cơ khí - lĩnh vực mà ông yêu thích từ khi còn nhỏ. Những năm học tập ở nước bạn, ông Vũ Hữu Lê luôn có quyết tâm rõ ràng với tinh thần học hỏi nghiêm túc và ý chí vươn lên mạnh mẽ. Nhớ lại quãng thời gian ấy, ông nói với chúng tôi: “Được Đảng, Nhà nước cho đi học thì phải học cho đến nơi đến chốn!”. Với tinh thần đó, ông đã tốt nghiệp với kết quả xuất sắc, đạt bằng đỏ trước khi trở về nước tiếp tục cống hiến.
Sau khi về nước, ông được giao trọng trách làm Giám đốc Nhà máy Cơ khí của tỉnh. Trong suốt 18 năm, ông trực tiếp quản lý gần 600 công nhân, kỹ sư, tổ chức nghiên cứu, cải tiến nhiều thiết bị phục vụ sản xuất và nhiệm vụ quốc phòng. Đó là giai đoạn ông tích lũy được nhiều kinh nghiệm thực tiễn nhưng cũng là lúc ông ngày càng trăn trở nhiều hơn về đời sống sản xuất của người nông dân. Bước vào thời kỳ đổi mới, ở tuổi 45, ông Vũ Hữu Lê quyết định nghỉ hưu sớm. Với nhiều người, đó là thời điểm dừng lại nhưng với ông, đó lại là khởi đầu của một hành trình mới. “Tôi nghỉ quản lý, chứ không nghỉ làm máy!” - giọng nói của ông rất dứt khoát.
Tuy nhiên, ở thời điểm ấy, kinh tế khó khăn, không có vốn sản xuất, ông bắt đầu từ việc đi buôn sắt vụn, tìm vật liệu rẻ nhưng bền, phù hợp cho chế tạo. Chính từ thực tế đó, những sáng chế gắn liền với nông nghiệp lần lượt ra đời. Ông cho biết, đến nay, ông đã có 7 bằng sáng chế độc quyền nhưng chưa bao giờ nghĩ đến chuyện làm máy để tối đa hóa lợi nhuận.
“Trong số những loại máy bán được nhiều nhất là máy miến, máy chè, máy quế. Tôi không chế tạo riêng một loại máy nào đó, bởi nếu chỉ làm riêng một máy thì rõ ràng lợi nhuận sẽ nhiều hơn, nhưng như thế thì không thể phục vụ được bà con nông nghiệp, nông thôn”.
Nhắc đến máy vò chè – một trong những sáng chế tiêu biểu, ông Lê kể lại câu chuyện bắt đầu từ những trăn trở rất đời thường. Chè là cây trồng mũi nhọn của Yên Bái, Lào Cai, Phú Thọ, nhưng thời bao cấp, cả vùng chỉ có vài chiếc máy vò chè nhập khẩu từ Liên Xô, mỗi chiếc trị giá từ 200 đến 300 triệu đồng, số tiền quá lớn với nông dân. “Tôi nghĩ, sao mình không làm cái máy tương tự mà rẻ hơn?” - ông nhớ lại.
Thế rồi sau gần một năm mày mò, chiếc máy vò chè của ông Lê ra đời, với giá thành chỉ vài chục triệu đồng, hơn rất nhiều so với máy ngoại nhưng hiệu suất tương đương.
Không dừng lại ở đó, ông tiếp tục nghiên cứu máy ép dong riềng và máy chế biến quế. Lào Cai, Yên Bái là thủ phủ quế của cả nước nhưng trước đây, bà con chỉ bóc vỏ quế bán thô, cồng kềnh, chi phí vận chuyển cao. Từ thực tế đó, ông chế tạo hệ thống máy làm sạch và máy ép thủy lực công suất lớn. Nhờ hệ thống này, một container có thể xếp tới 27 tấn quế, thay vì 17 tấn như trước, mang lại lợi ích kinh tế rõ rệt cho người dân và doanh nghiệp.
Sau một hồi trò chuyện, ông Lê chủ động mời chúng tôi về thăm làng miến đao Giới Phiên, nơi những chiếc máy do ông chế tạo đã gắn bó nhiều năm với đời sống sản xuất của người dân. Ông tự tay cầm lái chiếc ô tô quen thuộc, đưa chúng tôi đi dọc những con đường làng, vừa đi vừa kể lại những câu chuyện gắn với từng xưởng miến, từng chiếc máy đã bán ra. Vừa thấy ông, nhiều người dân đã tươi cười bước tới, tay bắt mặt mừng.
“Máy của ông Lê ổn định, giá thành rẻ, dễ sử dụng, lại được hướng dẫn tận tình. Trong quá trình vận hành, nếu có hỏng thì ông luôn có mặt kịp thời để hướng dẫn chúng tôi cách sửa chữa. Nhờ có máy của ông mà chúng tôi đỡ vất vả hơn nhiều, làm nhanh mà hiệu quả” – anh Trần Ngọc Tuấn – thành viên HTX Sản xuất và Kinh doanh Miến đao Giới Phiên chia sẻ.
Công ty TNHH Cơ khí và Xây lắp Hồng Hà do ông sáng lập và điều hành luôn kiên định mục tiêu là máy móc phải phù hợp với nông dân, dễ sử dụng, dễ sửa chữa, giá thành hợp lý và đặc biệt là có thể mua trả góp. Với ông, lợi nhuận không phải là đích đến cuối cùng mà là hiệu quả xã hội và niềm tin của người nông dân. Khi được hỏi điều gì khiến ông gắn bó bền bỉ với công việc chế tạo suốt mấy chục năm, ông Lê chậm rãi nói: “Có những lúc tôi chế tạo máy quên ăn, quên ngủ nhưng không có niềm vui nào bằng việc chế tạo ra máy chạy tốt, giúp bà con đỡ vất vả. Càng làm càng khỏe, càng chế tạo được nhiều máy cho bà con thì tôi càng vui!”.
Hơn nửa thế kỷ lao động sáng tạo, ông Vũ Hữu Lê luôn giữ lối sống giản dị. Ông cho rằng, để sống khỏe và sống lâu cần hài hòa giữa vật chất và tinh thần. “Vật chất thì phải biết tự kiềm chế, tinh thần thì luôn thấy mình được Đảng, Nhà nước quan tâm”.
Ông Lê đã từng 3 lần tham dự Đại hội Thi đua yêu nước toàn quốc, nhận hơn 200 bằng khen, giấy khen từ Trung ương đến địa phương. Vừa qua, tại Đại hội Thi đua yêu nước toàn quốc lần thứ XI, ông Vũ Hữu Lê vinh dự được Chủ tịch nước Lương Cường trao tặng danh hiệu cao quý Anh hùng Lao động.
Với ông, đó là niềm vinh dự lớn lao, là sự động viên để tiếp tục cống hiến. Trước lúc chia tay, ông Lê chia sẻ mong muốn được truyền lại nghề cơ khí cho những người trẻ có cùng đam mê. “Ai thích, ai muốn học thì cứ đến nhà tôi, tôi dạy miễn phí” bởi với ông, việc truyền nghề cũng là cách để những sáng chế cơ khí phục vụ nông nghiệp, nông thôn tiếp tục được kế thừa và phát triển.
