Hai trận động đất mạnh xảy ra liên tiếp ở khu vực phía Tây thủ đô Caracas hôm 24/6 đã đẩy Venezuela vào thảm họa nghiêm trọng, khiến hàng trăm người thiệt mạng và hàng nghìn người bị thương. Trong khi lực lượng cứu hộ vẫn chạy đua với thời gian để tìm kiếm những người còn mắc kẹt dưới đống đổ nát, giới chuyên gia cũng đặt ra câu hỏi: Vì sao thủ đô Caracas lại trở thành nơi chịu thiệt hại nặng nề nhất?
Tâm điểm tàn phá trong thảm họa động đất ở Venezuela
Theo Cơ quan Khảo sát Địa chất Mỹ (USGS), trận động đất đầu tiên có độ lớn 7,2 xảy ra tại khu vực cách Caracas khoảng 160 km về phía Tây. Chưa đầy một phút sau, một trận động đất mạnh hơn với độ lớn 7,5 tiếp tục làm rung chuyển khu vực. Đây được xem là trận động đất mạnh nhất tại Venezuela kể từ năm 1900.
Đến ngày 26/6, giới chức y tế Venezuela xác nhận ít nhất 235 người thiệt mạng và khoảng 4.300 người bị thương. Hàng trăm người khác vẫn còn mắc kẹt hoặc mất tích dưới các công trình đổ sập.
Ông Jorge Rodriguez, Chủ tịch Quốc hội Venezuela và là anh trai của Quyền Tổng thống Delcy Rodriguez, cho biết trước đó có khoảng 200 người bị mắc kẹt, trong khi khoảng 250 tòa nhà trên cả nước bị hư hại hoặc phá hủy.
Riêng tại Caracas và các khu vực ven biển lân cận, ít nhất tám bệnh viện, trụ sở Hội Chữ thập đỏ Venezuela cùng Đại sứ quán Pháp nằm trong số những công trình bị hư hỏng nghiêm trọng.
Hạ tầng công cộng cũng chịu ảnh hưởng nặng nề. Quyền Tổng thống Rodriguez cho biết nhiều khu vực ở Caracas đã rơi vào tình trạng mất điện sau động đất.
Các đánh giá sơ bộ công bố ngày 26/6 ước tính tổng thiệt hại kinh tế do động đất tương đương từ 1 - 7% GDP của Venezuela, hiện vào khoảng 111 tỷ USD. Tuy nhiên, giới chức vẫn chưa công bố con số thiệt hại riêng đối với thủ đô.
Theo phóng viên Teresa Bo của Al Jazeera, Caracas là địa phương chịu ảnh hưởng nặng nề nhất trong thảm họa lần này.
Đây không phải lần đầu tiên thủ đô của Venezuela từng nhiều lần hứng chịu hậu quả nặng nề do động đất.
Năm 1812, một trận động đất cực mạnh đã tàn phá các thành phố Merida và Caracas, cướp đi sinh mạng của khoảng 30.000 người. Theo USGS, gần như toàn bộ kiến trúc thời thuộc địa của Caracas bị san phẳng, từ nhà ở, nhà thờ cho đến các công trình công cộng.
Đến năm 1967, một trận động đất khác tiếp tục khiến nhiều tòa nhà cao tầng đổ sập, làm khoảng 240 người thiệt mạng.
Những yếu tố khiến Caracas đặc biệt dễ tổn thương
Theo các chuyên gia, mức độ tàn phá nghiêm trọng tại Caracas là hệ quả của sự kết hợp giữa điều kiện địa chất bất lợi và những hạn chế trong quá trình phát triển đô thị.
Trước hết, Venezuela nằm trên ranh giới giữa mảng kiến tạo Caribe và mảng Nam Mỹ - khu vực thường xuyên tích tụ ứng suất địa chất và có nguy cơ xảy ra các trận động đất mạnh.
Không chỉ vậy, Caracas còn được xây dựng trên một bồn trũng trầm tích sâu. Theo nhà địa vật lý Vashan Wright thuộc Đại học California ở San Diego, lớp trầm tích này có khả năng khuếch đại sóng địa chấn, khiến rung lắc trở nên dữ dội hơn đáng kể so với những khu vực có nền đá cứng.
Một nguyên nhân quan trọng khác là nhiều công trình và hệ thống hạ tầng của Caracas không được thiết kế theo các tiêu chuẩn kháng chấn hiện đại, trong khi không ít khu dân cư lại được xây dựng trên nền đất thiếu ổn định.
Theo phóng viên Teresa Bo, quận Altamira là nơi chịu thiệt hại nặng nề nhất. Tại đây, các đội cứu hộ đã giải cứu nhiều người sống sót khỏi đống đổ nát của một tòa nhà 22 tầng, trong khi thân nhân các nạn nhân vẫn mòn mỏi tìm kiếm người mất tích.
Bà cho biết nhiều tòa nhà bị sập ở Altamira được xây dựng trên nền trầm tích mềm, khiến chúng đặc biệt dễ bị phá hủy khi sóng địa chấn truyền qua.
Ngoài ra, Venezuela còn có nhiều khu dân cư tự phát với chất lượng xây dựng còn hạn chế, gần như không đủ khả năng chống chịu các trận động đất mạnh.
Hạ tầng xuống cấp vì nhiều năm thiếu đầu tư
Theo các chuyên gia, việc xây dựng các đô thị có khả năng chống chịu động đất đòi hỏi nguồn lực tài chính rất lớn, từ công tác quy hoạch, ban hành tiêu chuẩn xây dựng cho đến ứng dụng các công nghệ kháng chấn hiện đại.
Trong nhiều năm qua, Venezuela phải đối mặt với các lệnh trừng phạt của Mỹ và một số nước phương Tây, khiến nguồn lực dành cho đầu tư cơ sở hạ tầng bị hạn chế đáng kể.
Bài viết của Al Jazeera cũng cho rằng, mặc dù một số biện pháp trừng phạt đã được nới lỏng sau những biến động chính trị gần đây tại Venezuela, quốc gia này vẫn đang phải vật lộn với hệ quả của nhiều thập kỷ thiếu đầu tư vào hạ tầng.
Bên cạnh đó, độ sâu tâm chấn của hai trận động đất chỉ khoảng 7,8 km, tức thuộc nhóm động đất nông - yếu tố càng làm gia tăng sức tàn phá.
Đối với các trận động đất nông, năng lượng địa chấn được giải phóng ở gần bề mặt Trái Đất nên tạo ra rung lắc mạnh hơn tại khu vực dân cư. Ngược lại, ở những trận động đất có tâm chấn sâu, một phần năng lượng sẽ bị tiêu hao khi truyền qua các tầng đá trước khi tới mặt đất, khiến mức độ tàn phá thường thấp hơn dù có cùng độ lớn.
Hàng triệu người sống trong các khu nhà ở tự phát
Một trong những nhóm dễ bị tổn thương nhất là cư dân sinh sống trong các khu nhà ở tự phát, vốn được xây dựng với chi phí thấp và hầu như không đáp ứng các tiêu chuẩn kỹ thuật chống động đất.
Tại Caracas, những khu dân cư này được gọi là “barrios”. Đây là các khu ổ chuột đông đúc nằm trên các sườn đồi bao quanh thành phố, chủ yếu gồm những ngôi nhà do người dân tự xây bằng gạch hoặc khối bê tông không gia cường, thiếu móng kiên cố và kết cấu thép chịu lực.
Việc quy hoạch đô thị còn nhiều bất cập, cộng với địa hình đồi dốc, khiến các khu vực này đặc biệt dễ bị tổn thương khi thiên tai xảy ra.
Hiện chưa có số liệu chính thức về số người sinh sống trong các khu dân cư tự phát tại Caracas. Tuy nhiên, các nghiên cứu học thuật ước tính nhóm này chiếm khoảng 40 -50% trong tổng số gần 5 triệu cư dân của thủ đô.
Theo Khảo sát Quốc gia về Điều kiện sống (ENCOVI), khoảng 55% dân số Venezuela hiện vẫn sống dưới ngưỡng nghèo.
Kinh nghiệm ứng phó với động đất của các quốc gia
Nhiều quốc gia thường xuyên xảy ra động đất đã đầu tư mạnh vào kỹ thuật kháng chấn nhằm giảm thiểu thiệt hại về người và tài sản.
Nhật Bản là một trong những ví dụ điển hình. Là quốc gia thường xuyên hứng chịu động đất, nước này đã áp dụng hệ thống tiêu chuẩn xây dựng rất nghiêm ngặt, giúp nhiều công trình vẫn đứng vững trước những rung lắc có thể khiến các tòa nhà chất lượng thấp ở nhiều nơi khác sụp đổ.
Thực tế cho thấy trong phần lớn các trận động đất trên đất liền, nguyên nhân gây thương vong chủ yếu không phải do rung lắc trực tiếp, mà do các công trình xây dựng kém chất lượng bị đổ sập.
Bên cạnh đó, Nhật Bản còn đầu tư mạnh cho nghiên cứu địa chấn và ứng dụng các công nghệ tiên tiến như hệ thống cách ly nền móng (base isolation), sử dụng các bộ giảm chấn bằng thép hoặc cao su đặt dưới nền móng để hấp thụ và triệt tiêu phần lớn năng lượng rung động truyền lên công trình.
Nhờ những bước tiến trong khoa học, kỹ thuật xây dựng và công tác quản lý rủi ro thiên tai, số người thiệt mạng cũng như mức độ tàn phá do động đất trên thế giới đã giảm đáng kể trong nhiều thập kỷ qua.
Điển hình, trận động đất tại tỉnh Thiểm Tây (Shaanxi) của Trung Quốc năm 1556 - thảm họa động đất gây thương vong lớn nhất trong lịch sử được ghi nhận - đã cướp đi khoảng 830.000 sinh mạng. Trong khi đó, trận động đất xảy ra tại khu vực Tây Bắc Trung Quốc gần tỉnh Thiểm Tây năm 2023 khiến 127 người thiệt mạng, cho thấy năng lực ứng phó và khả năng chống chịu thiên tai của nhiều quốc gia đã được cải thiện đáng kể.
