Tại kỳ họp không thường lệ thứ nhất Quốc hội khóa 16, đại biểu Nguyễn Công Long, Ủy viên chuyên trách Ủy ban Pháp luật và Tư pháp, đề nghị nghiên cứu cơ chế để người hết tuổi gọi nhập ngũ nhưng chưa được tuyển chọn vẫn có hình thức đóng góp cho đất nước.
Đề nghị này đặt lại câu hỏi từng được Quốc hội thảo luận 12 năm trước: Khi chỉ một phần công dân trong độ tuổi được tuyển quân, những người còn lại sẽ thực hiện trách nhiệm bảo vệ Tổ quốc bằng cách nào?
VnExpress phỏng vấn PGS.TS, Trung tướng Trần Văn Độ, nguyên Phó chánh án TAND Tối cao, nguyên Chánh án Tòa án quân sự Trung ương, đại biểu Quốc hội khóa 12 và 13, người từng đề nghị thiết kế thêm các hình thức thực hiện nghĩa vụ, trong đó có đóng góp tài chính.
- Nghĩa vụ quân sự được áp dụng chung, nhưng mỗi năm quân đội chỉ tuyển chọn một phần công dân trong độ tuổi. Khi đề xuất đóng góp tài chính năm 2014, ông muốn giải quyết bài toán gì?
- Nghĩa vụ quân sự là nghĩa vụ bắt buộc. Về nguyên tắc, mọi công dân trong độ tuổi, đáp ứng điều kiện và tiêu chuẩn đều có trách nhiệm thực hiện. Tuy nhiên, số công dân trong độ tuổi rất lớn, trong khi chỉ tiêu tuyển quân hằng năm có hạn. Vì vậy, chỉ một bộ phận được gọi nhập ngũ, trải qua khoảng hai năm huấn luyện và phục vụ trong quân đội. Phần đông còn lại không được tuyển chọn và hiện chưa có hình thức tương ứng để thực hiện trách nhiệm này.
Vấn đề đặt ra là trách nhiệm bảo vệ Tổ quốc cần được phân bổ thế nào giữa người trực tiếp phục vụ tại ngũ và người chưa có cơ hội nhập ngũ. Nếu pháp luật chỉ quy định một hình thức là nhập ngũ thì trách nhiệm của số đông công dân còn lại chưa được xác định đầy đủ.
Từ thực tế đó, khi thảo luận dự án luật năm 2014, tôi cùng một số đại biểu đề nghị nghiên cứu thêm các hình thức thực hiện nghĩa vụ. Đóng góp tài chính là một phương án, dành cho người đủ tiêu chuẩn nhưng không được tuyển chọn hoặc chưa có điều kiện phục vụ tại ngũ theo quyết định của cơ quan có thẩm quyền.
Mục tiêu không phải cho phép công dân dùng tiền để tránh nhập ngũ, mà tạo thêm cách để họ thực hiện trách nhiệm với đất nước. Nhu cầu tuyển quân và nhiệm vụ quốc phòng luôn phải được ưu tiên trước.
- Đại biểu Nguyễn Công Long đặt vấn đề thực hiện nghĩa vụ khác sau khi công dân hết tuổi gọi nhập ngũ và không giới hạn ở hình thức đóng góp tài chính. Cách tiếp cận này khác phương án ông từng nêu như thế nào?
- Hai ý tưởng cùng xuất phát từ thực tế nhiều công dân trong độ tuổi không có cơ hội phục vụ tại ngũ, nên cần nghiên cứu thêm hình thức để họ đóng góp cho đất nước.
Điểm khác nhau là thời điểm và phạm vi áp dụng. Đại biểu Nguyễn Công Long đặt vấn đề với người đã hết tuổi gọi nhập ngũ mà chưa được tuyển chọn. Phương án tôi từng nêu là được thực hiện ngay trong độ tuổi gọi nhập ngũ, với đóng góp tài chính là một trong những hình thức cần nghiên cứu.
Theo tôi, đối tượng trước hết là công dân đủ điều kiện nhưng không được tuyển chọn do chỉ tiêu hằng năm có hạn. Ngoài ra, có thể xem xét một số trường hợp đặc biệt chưa có điều kiện phục vụ tại ngũ vì đang đảm nhiệm công việc thiết yếu, vị trí trọng yếu hoặc là lao động chính nuôi nhiều người phụ thuộc.
Tuy nhiên, đây không thể là quyền lựa chọn tùy ý của mỗi cá nhân. Việc đang làm việc, kinh doanh hoặc có thu nhập cao không đương nhiên trở thành lý do để không nhập ngũ. Pháp luật phải quy định cụ thể trường hợp nào thực sự cần tiếp tục công việc vì lợi ích chung và việc vắng mặt sẽ ảnh hưởng đáng kể đến hoạt động của cơ quan, doanh nghiệp hoặc đời sống của nhiều người.
Nếu thực hiện theo phương án này, độ tuổi áp dụng vẫn nằm trong tuổi gọi nhập ngũ, từ 18 đến hết 25 tuổi và đến hết 27 tuổi với người từng được tạm hoãn do học cao đẳng, đại học.
- Nếu cho phép đóng góp tài chính trong độ tuổi gọi nhập ngũ, lo ngại lớn nhất là người có tiền có thể "mua quyền miễn", còn quá trình xét duyệt dễ phát sinh xin - cho. Làm thế nào để cơ chế này không phá vỡ nguyên tắc bình đẳng?
- Nếu thiết kế theo hướng ai có tiền cũng được lựa chọn không nhập ngũ thì tôi không đồng tình. Đóng góp tài chính không được trở thành con đường để né tránh nghĩa vụ quân sự.
Trước hết, cơ quan quân sự phải căn cứ nhiệm vụ quốc phòng và chỉ tiêu tuyển quân để lựa chọn công dân nhập ngũ. Người đã nhận lệnh gọi phải chấp hành, không thể nộp tiền để thay thế. Người trì hoãn, trốn tránh hoặc vi phạm nghĩa vụ cũng không thuộc diện được xem xét mà phải bị xử lý theo pháp luật.
Chỉ những người không được tuyển chọn hoặc được cơ quan có thẩm quyền xác định chưa có điều kiện phục vụ tại ngũ mới có thể đề đạt nguyện vọng thực hiện nghĩa vụ bằng hình thức khác. Hồ sơ phải trình bày rõ hoàn cảnh cá nhân, gia đình, công việc và lý do đề nghị.
Luật cũng phải quy định cụ thể tiêu chí xét duyệt, như tính chất vị trí công việc, mức độ ảnh hưởng nếu công dân vắng mặt, hoàn cảnh người phụ thuộc và nhu cầu tuyển quân tại địa phương. Nếu chỉ quy định chung chung rằng công dân được đóng góp tài chính "vì công việc" hoặc "vì hoàn cảnh gia đình" thì rất dễ phát sinh xin - cho.
Quy trình tiếp nhận, thẩm định và quyết định phải công khai, có cơ chế kiểm tra, giám sát. Cán bộ lợi dụng chính sách để ưu ái người có điều kiện kinh tế hoặc công dân khai báo gian dối đều phải bị xử lý nghiêm.
- Mức đóng góp tài chính phải được xác định thế nào để không biến nghĩa vụ thành một giao dịch có thể định giá?
- Không thể quy đổi máy móc hai năm phục vụ tại ngũ thành một khoản tiền, bởi đóng góp của quân nhân không chỉ được đo bằng thu nhập. Khoản tài chính này không phải "giá" để mua quyền không nhập ngũ, mà là một hình thức thực hiện trách nhiệm khi công dân chưa có điều kiện phục vụ trực tiếp.
Mức đóng góp phải do cơ quan có thẩm quyền quyết định, dựa trên những tiêu chí thống nhất như thu nhập bình quân, mức lương cơ sở, lương tối thiểu vùng và thời gian thực hiện nghĩa vụ. Mức này phải đủ để thể hiện trách nhiệm, nhưng không được trở thành gánh nặng quá lớn hoặc công cụ tận thu.
Chính sách cũng cần có cơ chế miễn, giảm đối với người thu nhập thấp, gia đình khó khăn, người thuộc diện chính sách và công dân ở vùng sâu, vùng xa, biên giới, hải đảo. Nếu áp một mức giống nhau cho mọi người thì người thu nhập thấp sẽ chịu sức ép lớn hơn, trong khi người có điều kiện kinh tế có thể coi khoản đóng góp là quá nhẹ.
Việc đóng góp chỉ được thực hiện sau khi cơ quan quân sự chấp thuận cho công dân thực hiện nghĩa vụ bằng hình thức khác. Tiền cần được nộp trực tiếp vào Kho bạc Nhà nước, quản lý công khai và ưu tiên cho nhiệm vụ quốc phòng, chăm lo quân nhân tại ngũ hoặc các hoạt động trực tiếp phục vụ bảo vệ Tổ quốc.
- Người không nhập ngũ vẫn lao động, tạo ra của cải, việc làm và nộp thuế cho Nhà nước. Vậy chính sách phải được thiết kế ra sao để không trở thành nghĩa vụ chồng lên nghĩa vụ?
- Lao động, sản xuất và nộp thuế là trách nhiệm chung của công dân. Nghĩa vụ quân sự là trách nhiệm riêng trong sự nghiệp bảo vệ Tổ quốc, nên hai nghĩa vụ này có mục đích và căn cứ khác nhau.
Người được gọi nhập ngũ trước đó vẫn lao động, nộp thuế và sau khi xuất ngũ tiếp tục thực hiện các nghĩa vụ tài chính như mọi công dân. Vì vậy, không thể coi việc lao động, kinh doanh hoặc nộp thuế đương nhiên thay thế cho nghĩa vụ quân sự.
Khoản đóng góp tài chính, nếu được luật hóa, cũng không phải một loại thuế bổ sung áp dụng cho tất cả người không nhập ngũ. Nó chỉ phát sinh khi công dân thuộc diện được cơ quan có thẩm quyền cho phép thực hiện trách nhiệm quốc phòng bằng hình thức khác.
Tuy nhiên, đóng góp tài chính chỉ nên được xem là một trong các phương án. Cơ quan soạn thảo còn phải nghiên cứu phục vụ dân sự, lao động công ích, huấn luyện dự bị hoặc những hình thức phù hợp khác.
Mục tiêu cuối cùng là bảo đảm mọi công dân cùng chia sẻ trách nhiệm bảo vệ Tổ quốc, nhưng bằng những hình thức phù hợp với nhu cầu quốc phòng và hoàn cảnh thực tế.
