Biến động mạnh và khó lường của giá xăng dầu thế giới do chiến sự bùng phát tại Trung Đông đang trở thành biến số mới, tác động sâu rộng đến các lĩnh vực kinh tế-xã hội, môi trường, ảnh hưởng trực tiếp đến mục tiêu kiểm soát lạm phát, thúc đẩy tăng trưởng hai con số của Việt Nam.
Sức ép tăng giá hàng hóa, dịch vụ
Trong vài ngày qua, tại một số chợ dân sinh ở Hà Nội, giá thực phẩm, rau xanh bắt đầu rục rịch điều chỉnh với mức tăng nhẹ khoảng 3.000-5.000 đồng/kg; giá thịt bò cũng tăng khoảng 10.000 đồng/kg. Các tiểu thương cho biết, nguyên nhân tăng giá do nhiều loại rau đang ở giai đoạn hết lứa; nguồn cung thịt bò khan hiếm từ đầu năm và nhất là do cộng hưởng việc tăng giá xăng dầu trong các kỳ điều hành gần đây. Trong khi đó, hàng hóa trong siêu thị vẫn giữ giá ổn định do hệ thống bán lẻ đang nỗ lực bình ổn giá trong mùa tiêu dùng thấp điểm.
Theo phản ánh của nhiều đơn vị bán lẻ, phần lớn các nhà cung cấp đã đề xuất tăng giá nhập hàng để bù đắp chi phí sản xuất và logistics. Tập đoàn Central Retail Việt Nam cho biết, phần lớn các nhà cung cấp của doanh nghiệp đã gửi đề nghị tăng giá do chi phí đầu vào của các mặt hàng thiết yếu như phân bón, thức ăn chăn nuôi và nhất là xăng dầu đồng loạt tăng, gây áp lực chi phí cho hoạt động sản xuất, kinh doanh.
Tương tự, đại diện Công ty cổ phần Dịch vụ thương mại tổng hợp WinCommerce cho biết, nhận được đề nghị tăng giá của khoảng 70-80% số nhà cung cấp, thậm chí một số đối tác đã tạm dừng giao hàng để chờ điều chỉnh giá mới. Các doanh nghiệp đang nỗ lực đàm phán nhưng nếu áp lực giá đầu vào tiếp tục gia tăng, giá bán lẻ các mặt hàng trong hệ thống siêu thị có thể tăng từ 5-20%, tùy nhóm hàng, nhất là hàng nhập khẩu, thực phẩm đông lạnh có thời gian vận chuyển kéo dài.
Sức ép tăng giá dịch vụ cũng đang đè nặng lên các doanh nghiệp vận tải. Ông Nguyễn Văn Quyền, Chủ tịch Hiệp hội Vận tải ô-tô Việt Nam cho biết, trước cú sốc giá nhiên liệu thế giới, Chính phủ và các bộ, ngành liên quan đã có những giải pháp điều hành linh hoạt, góp phần giữ ổn định thị trường xăng dầu trong nước. Tuy nhiên, chi phí nhiên liệu chiếm khoảng 30-40% giá thành vận tải ô-tô, khiến các doanh nghiệp vận tải phải tính phương án điều chỉnh tăng giá cước vận chuyển, tùy điều kiện cụ thể của nhà xe, nếu xu hướng căng thẳng tiếp tục kéo dài và khó dự báo.
Đối với các doanh nghiệp vận tải hàng hóa theo chuyến, có thể thuận lợi hơn trong việc điều chỉnh giá cước, nhưng phần lớn các hợp đồng vận chuyển hàng hóa được ký theo tháng hoặc theo quý với mức giá cố định. Do đó, khi giá nhiên liệu tăng cao, việc điều chỉnh giá cước phải thực hiện thận trọng trên cơ sở đàm phán giữa doanh nghiệp vận tải và chủ hàng nhằm bảo đảm lợi ích hai bên.
Trong báo cáo đánh giá nhanh tác động của chiến sự tại Iran đối với kinh tế thế giới và Việt Nam, Tiến sĩ Cấn Văn Lực và Nhóm tác giả Viện Nghiên cứu Kinh tế (Ngân hàng Đầu tư và Phát triển Việt Nam) dẫn số liệu cho thấy, nền kinh tế Việt Nam đã và đang chịu tác động mạnh, sâu và rộng, cả trực tiếp và gián tiếp. Cụ thể, lĩnh vực năng lượng chịu tác động mạnh do nguồn nguyên liệu đầu vào xăng dầu, khí vẫn gắn với chuỗi cung ứng dầu khí toàn cầu, nhất là khu vực Trung Đông.
Tiếp theo là những ngành sử dụng nhiều năng lượng như vận tải, hàng không, hóa chất, du lịch, phân bón, sắt thép, điện tử, ô-tô, vật liệu xây dựng… Lĩnh vực thương mại và logistics cũng đang chịu tác động trực tiếp do bị gián đoạn chuỗi cung ứng và chi phí vận chuyển, bảo hiểm gia tăng. Bên cạnh đó, tỷ giá USD/VNĐ cũng chịu áp lực tăng khi đồng USD mạnh lên.
Sử dụng linh hoạt công cụ tài chính
Trên cơ sở cập nhật diễn biến mới của tình hình trong nước và quốc tế, Tiến sĩ Cấn Văn Lực và Nhóm tác giả đưa ra ba kịch bản dự báo lạm phát năm 2026. Cụ thể, theo kịch bản cơ sở (chiến sự chấm dứt trong 4-5 tuần), chỉ số giá tiêu dùng (CPI) có thể tăng thêm 0,3-0,5 điểm phần trăm, CPI bình quân cả năm ở mức 4-4,5%, vẫn trong mục tiêu Quốc hội đề ra. Còn theo kịch bản tiêu cực và rất tiêu cực (tương ứng với giả thiết chiến sự lan rộng và leo thang kéo dài hơn 4 tháng hoặc hết năm 2026), CPI bình quân cả năm 2026 có thể tăng lên 4,2-4,7% và 4,5-5%, làm giảm tốc độ tăng trưởng kinh tế.
Thực tế này đòi hỏi công tác điều hành cần bình tĩnh, chủ động, phấn đấu đạt cao nhất mục tiêu đề ra. Nhóm tác giả khuyến nghị Chính phủ cần xây dựng kịch bản ứng phó, đa dạng hóa nguồn nhập khẩu, bảo đảm đủ nguồn cung xăng dầu, tăng cường kiểm tra để ngăn tình trạng đầu cơ găm hàng, tăng giá bất hợp lý. Đối với các giải pháp trung và dài hạn, cần tập trung củng cố an ninh năng lượng, phát triển các thị trường chứng khoán, thị trường giao dịch hàng hóa nhằm thiết lập các công cụ phòng ngừa rủi ro giá năng lượng và rủi ro thị trường.
Phó giáo sư, Tiến sĩ Ngô Trí Long, chuyên gia kinh tế, Hiệp hội Tư vấn Tài chính Việt Nam (VFCA) nhận định, việc Chính phủ giảm thuế nhập khẩu một số mặt hàng xăng dầu về 0% và xả Quỹ bình ổn giá xăng dầu đến hết ngày 30/4/2026 là biện pháp kiểm soát lạm phát từ gốc, giúp thị trường xăng dầu trong nước không rơi vào trạng thái sốc giá kéo dài và vẫn giữ được tương đối ổn định về nguồn cung. Tuy nhiên, vẫn cần thêm những chính sách dài hạn, trọng tâm là tăng cường dự trữ và bảo đảm nguồn cung ứng xăng dầu.
Đồng thời, cần minh bạch cấu thành giá để doanh nghiệp và người dân hiểu rõ bản chất giá xăng dầu, tạo niềm tin thị trường, góp phần giảm hành vi đầu cơ, găm hàng. Bên cạnh đó, cần tiếp tục sử dụng linh hoạt, hiệu quả các công cụ tài chính kết hợp đồng bộ với chính sách tiền tệ như thuế, Quỹ bình ổn giá, tỷ giá, lãi suất để thị trường xăng dầu vận hành ổn định và bền vững, giảm áp lực lên lạm phát.
Theo Tiến sĩ Nguyễn Quốc Việt, chuyên gia chính sách công, Trường đại học Kinh tế, Đại học Quốc gia Hà Nội, mục tiêu ưu tiên cao nhất hiện nay là kiềm chế lạm phát, kịp thời sử dụng các công cụ chính sách để giảm sốc giá nhiên liệu cho doanh nghiệp và người dân. Các chính sách này nếu áp dụng sớm sẽ có tác dụng giảm áp lực tăng giá sang các ngành khác, từ đó giảm sức ép lên lạm phát. Đối với công cụ thuế, cần tiếp tục xem xét dư địa giảm thuế VAT, thuế tiêu thụ đặc biệt, thuế bảo vệ môi trường đối với xăng dầu để “hạ nhiệt” giá bán lẻ xăng dầu trong nước.
Đồng thời, xem xét khả năng áp dụng các chính sách miễn, giãn, hoãn, giảm thuế, phí, lệ phí cho doanh nghiệp để hỗ trợ dòng tiền, giữ nhịp sản xuất, kinh doanh. Tuy nhiên, mỗi loại thuế thuộc thẩm quyền khác nhau cho nên việc điều chỉnh các sắc thuế cần thực hiện theo quy trình đặc biệt để thích ứng với biến động rất nhanh của thị trường.
