1. Sử liệu ghi chép Hồ Lục Thủy khởi sinh từ một sự kiện mang tính giải thiêng quyền lực. Năm Mậu Thân (1428), sau 10 năm nếm mật nằm gai bình định giặc Minh, vua Lê Thái Tổ ngự thuyền rồng trên hồ. Con rùa lớn nổi lên, nhà vua rút gươm chỉ về phía nó, rùa ngậm lấy gươm rồi lặn xuống đáy nước sâu.
Hành vi hoàn kiếm ấy là một sự đoạn tuyệt dứt khoát với chiến tranh. Gươm báu, vật bảo chứng cho quyền lực quân sự tối cao, trả về cho thủy phủ. Dân tộc này chỉ dùng võ công để tự vệ. Khi bờ cõi vẹn toàn, gươm giáo lập tức phải quy tàng.
400 năm sau, mùa thu năm Ất Sửu (1865), giữa lúc thực dân phương Tây bắt đầu nhòm ngó Bắc Kỳ, danh sĩ Phương Đình Nguyễn Văn Siêu cho trùng tu đền Ngọc Sơn. Ông đắp đá thành núi Độc Tôn, dựng Tháp Bút 5 tầng bằng đá xanh, trên thân tạc 3 chữ: Tả thanh thiên (viết lên trời xanh).
Từ đáy nước sâu thẳm nơi cất gươm đến tầng mây biếc nơi vút lên ngọn bút đá, tư tưởng Thăng Long trọn vẹn viên dung: hạ vũ khí xuống, nâng văn hiến lên. Đó là tuyên ngôn tinh tế mà kiêu hãnh của tinh thần người Hà Nội.
2. Xét về cấu trúc địa - văn hóa, Hà Nội là đứa con sinh ra từ bùn lầy sông Nhị. Đô thị này vốn mang hình thái “lưỡng thê”, nơi ranh giới giữa đất và nước dùng dằng qua hàng thiên niên kỷ. Trong cấu trúc ấy, 36 phố phường là cõi “Động”, là Kẻ Chợ. Ngay cạnh cái chợ đời ấy, Hồ Gươm (Hồ Hoàn Kiếm) đóng vai trò của chữ “Tĩnh”.
Cái tĩnh của Hồ Gươm không phải là sự tù đọng. Nó là một di sản sống, là chiếc van xả áp tâm linh cho thị dân Kẻ Chợ. Hồ Gươm tĩnh nên gom giữ được hồn vía cả Thăng Long.
Khi chạm vào Hồ Gươm, người ta đang chạm vào một cơ thể sống với hệ thống mao mạch tâm linh chằng chịt. Cần luôn phải nhớ điều này.
3. Lịch sử Hồ Gươm từng nếm trải một cú sốc văn hóa. Sau hòa ước Giáp Thân (1884), dưới bàn tay của Thống sứ Paul Bert và Công sứ Bonnal, không gian quanh hồ bị giải cấu trúc hoàn toàn. Chùa Phổ Giác bị dỡ, chùa Báo Thiên nhường chỗ cho Nhà thờ Lớn, đền Bà Kiệu bị xẻ đôi để đặt đường ray xe điện.
Đương thời, các bậc túc nho nhìn cảnh tượng ấy như một thảm họa tận diệt văn hóa. Nhà thơ Trần Tế Xương chua chát:
Vãng sự kinh tâm tràng đoạn xứ,
Đỗ quyên đề huyết chính thiêu hoa.
(Chuyện cũ đau lòng nơi đứt ruột,
Cuốc kêu nhỏ máu giữa mùa hoa.)
Thế nhưng, thời gian là một bộ lọc khắc nghiệt và bao dung. Người Pháp, dù mang dã tâm thực dân, vẫn sở hữu một nền tảng văn hóa đô thị. Họ mở đại lộ bao quanh hồ nhưng vẫn giữ dải đệm cây xanh ôm lấy mép nước. Họ dựng Tòa Đốc lý, Bưu điện Bờ Hồ với tỷ lệ hình khối vừa vặn, không bức tử Tháp Rùa hay đền Ngọc Sơn.
Trải qua hơn một thế kỷ cộng sinh, những hàng cây cổ thụ, những mái ngói vòm cong phong cách Đông Dương đã thẩm thấu vào tâm thức thị dân, kết tinh thành một lớp “phù sa văn hóa” thứ hai. Bài học lịch sử để lại vô cùng sáng rõ: Không gian Hồ Gươm có thể dung nạp cái mới nhưng chỉ dung nạp những gì đạt đến độ tinh tế về thẩm mỹ và biết cúi đầu nhún nhường trước thiên nhiên.
4. Vì Hồ Gươm là rốn nước thiêng liêng nhất của đất nước nên suốt ba thập niên qua, hầu như bất kỳ dự án can thiệp nào vào đây cũng châm ngòi cho những cuộc tranh luận nảy lửa. Từ việc ngăn chặn khách sạn Hà Nội Vàng cao tầng thập niên 1990, vị trí đặt ga ngầm C9 tuyến metro, cho đến những cuộc thay đá lát vỉa hè hay dựng cột đèn chiếu sáng. Trí thức lên tiếng, người dân băn khoăn, nhà quản lý phân trần.
Căn nguyên của vấn đề nằm ở chỗ: Chúng ta đang vận hành một di sản vô giá bằng cảm tính, thiếu hẳn một văn bản có giá trị như một “Hiến pháp Hồ Gươm”.
Hãy nhìn sang các đô thị lịch sử trên thế giới.
Nước Pháp từ năm 1962 đã có "Đạo luật Malraux" khoanh vùng bảo vệ tuyệt đối các khu vực lịch sử, ngăn chặn mọi nguy cơ phá hủy cấu trúc đô thị cổ.
Cố đô Kyoto của Nhật Bản ban hành "Sắc lệnh Cảnh quan", kiểm soát nghiêm ngặt từ góc nhìn, chiều cao công trình, thậm chí quy định cả độ dốc mái ngói và sắc độ của bảng hiệu thương mại để không làm tổn hại không gian thẩm mỹ các cổ tự.
Chúng ta chưa có một định chế pháp lý tối cao tương đương để bảo vệ không gian văn hóa Hồ Hoàn Kiếm. Khi thiếu một hệ quy chiếu chuẩn tắc được luật hóa và đồng thuận bởi giới chuyên môn độc lập, di sản sẽ luôn phải đối mặt với những cuộc thử nghiệm thẩm mỹ đầy rủi ro.
5. Hà Nội công khai phương án điều chỉnh quy hoạch khu vực Hồ Hoàn Kiếm và phụ cận để nhân dân góp ý. Dư luận xôn xao về Khải Hoàn Môn, về việc đập bỏ Cung Thiếu Nhi hay xây lại biểu tượng chùa Báo Ân.
Nhưng đó là một tiến trình ngược: Công chúng chỉ được xem “đáp án” mà không hề được biết “đề bài”.
Đề bài ở đây chính là triết lý phát triển: Chúng ta định vị Hồ Hoàn Kiếm là gì? Là một không gian tâm linh, sinh thái thiêng liêng cần được bảo tồn nghiêm ngặt để hồi phục sự tĩnh lặng nguyên bản? Hay là một quảng trường giải trí, một tụ điểm kinh tế đêm phục vụ công nghiệp du lịch?
Nếu không công khai triết lý nền tảng ấy để xã hội tranh biện và phản biện, mọi lời góp ý của người dân chỉ rơi vào những vụn vặt. Đây phải chăng là sự minh bạch nửa vời?
6. Muốn tìm một chuẩn mực để đối thoại với không gian Hồ Hoàn Kiếm hôm nay, không cần phải học hỏi nước ngoài xa xôi, hãy nhìn thẳng vào quần thể đền Ngọc Sơn của cụ Nguyễn Văn Siêu.
Quy thức kiến trúc ở đây đạt đến đỉnh cao của triết lý Nho gia: Vạn vật đắc kỳ sở (Mọi vật đều ở đúng vị trí của nó).
Tháp bút làm bằng đá nhưng khi được khắc ba chữ “Tả Thanh Thiên”, ngọn tháp đá đã biến mất! Cái còn lại là sự giao hòa giữa Đất và Trời. Giấy là bầu trời bao la, mực là làn nước hồ xanh thẳm, và ngòi bút là khí phách của kẻ sĩ. Công trình của Thần Siêu không sinh ra để người ta đứng dưới đất ngắm nghía cái đẹp của đá. Nó sinh ra để dẫn dắt tâm trí con người hướng thẳng lên cõi khoáng đạt của trời cao.
Nguyễn Văn Siêu không "xây dựng" để chiếm đoạt không gian. Ông chỉ mượn một chút hình tướng hữu hạn để đánh thức cái vô hạn của càn khôn. Nghệ thuật phương Đông là "Hư thực tương sinh", lấy cái "thực" như hòn đá, nhịp cầu để mở ra cái "hư" là trời xanh, ánh nắng, mặt nước. Chúng ta nay làm quy hoạch chỉ chăm chăm vào "thực" mà ít chú ý đến cái "hư", tức là hồn vía, sinh khí và khoảng thở của cảnh quan!
7. Thiên Ứng đế vương trong sách Trang Tử lưu lại một câu ngụ ngôn về sự can thiệp: Vua biển Nam là Du, vua biển Bắc là Hốt, cùng gặp nhau ở đất của Hỗn Độn. Hỗn Độn đối đãi với hai vua rất hậu. Du và Hốt bàn nhau đền ơn rằng: "Người ta ai cũng có 7 lỗ để nhìn, nghe, ăn, thở mà Hỗn Độn không có. Nay ta thử đục cho ngài xem sao". Mỗi ngày họ đục một lỗ. Đến ngày thứ 7 thì Hỗn Độn chết.
Hỗn Độn chết không phải vì lòng thù ghét mà chết vì lòng tốt ngây ngô và thói quen đồng hóa vạn vật theo khuôn mẫu cơ học của Du và Hốt.
Hồ Gươm nguyên sơ của Thăng Long chính là một hiện thân của Hỗn Độn trong ngụ ngôn Trang Tử. Sự trầm mặc, rêu phong, tĩnh lặng tự nhiên là chân thể ngàn đời của nó. Nhưng hôm nay, những tư duy chỉnh trang đang lăm lăm tay búa, tay đục.
Thời đại nào cũng có khát vọng để lại dấu ấn của mình cho hậu thế. Nhưng dấu ấn văn minh nhất mà chúng ta có thể làm cho Hồ Gươm khi nó đã viên dung triết lý bởi huyền sử trả gươm và ngọn bút khí khái viết lên trời xanh có lẽ là cẩn trọng tối đa không gán thêm biểu tượng mới. Dấu ấn lớn nhất, xứng tầm với đạo trị quốc của Lê Thái Tổ và cốt cách của Phương Đình Nguyễn Văn Siêu, phải chăng cần được bắt đầu từ việc đồng lòng khởi thảo và ban bố một bản "Hiến pháp Hồ Gươm", một khế ước minh triết am hiểu sâu sắc tâm hồn Việt Nam!
Khi Thần Siêu dựng Tháp Bút, Đài Nghiên, ông không làm công việc của một người thợ xây. Ông mượn đá, mượn gỗ để gieo vào không gian một tư tưởng. Mà tư tưởng ấy bắt rễ sâu xa từ chính tâm hồn của dân tộc này. Một tâm hồn không chuộng sự khổng lồ đè bẹp con người. Một tâm hồn yêu chuộng sự hòa giải, khiêm nhường trước trời đất. Một tâm hồn luôn cần một chốn thanh tịnh để neo đậu trước bao biến thiên dâu bể.
