Trước khi trở thành biên đạo múa tại Trung tâm Văn hóa và Điện ảnh tỉnh Lào Cai, chị Nguyễn Thị Diệu Thúy từng là diễn viên rồi giảng viên múa. Quá trình đó giúp chị có nền tảng kỹ thuật vững chắc và hiểu rõ cách cơ thể thể hiện cảm xúc, cũng như tâm lý của người biểu diễn. Với chị, sáng tạo không đơn thuần là nghĩ ra những động tác mới, mà là tìm được “chất” riêng cho mỗi chương trình, mỗi sự kiện.
Là biên đạo của đơn vị thường xuyên thực hiện các chương trình tuyên truyền, phục vụ nhiệm vụ chính trị, chị Diệu Thúy cho biết mỗi chương trình đều có yêu cầu riêng, từ chủ đề ca ngợi Đảng, Bác Hồ, quê hương, biên giới đến các sự kiện văn hóa, du lịch của tỉnh. Vì vậy, tiết mục không thể dàn dựng theo lối mòn mà phải phù hợp với không gian biểu diễn, đối tượng khán giả và thông điệp cần truyền tải. Có chương trình phục vụ cơ sở, động tác cần gần gũi, dễ tiếp cận, có chương trình tham gia hội thi, liên hoan chuyên nghiệp lại đòi hỏi sự đầu tư công phu về cấu trúc, kỹ thuật và ý tưởng dàn dựng.
“Tùy từng chương trình mà yêu cầu khác nhau. Với các buổi tuyên truyền ở cơ sở, độ khó không cần quá cao nhưng vẫn phải có sự sáng tạo, thay đổi từ trang phục, đạo cụ đến động tác. Khán giả chủ yếu là người dân địa phương nên tiết mục cần mộc mạc, dễ xem, dễ cảm nhận. Còn khi tham gia hội thi, liên hoan toàn quốc, yêu cầu cao hơn nhiều. Sự sáng tạo lúc này không chỉ ở hình thức dàn dựng mà còn ở cách khai thác, xử lý chất liệu dân gian sao cho mới mẻ nhưng không làm mất đi bản sắc dân tộc”.
Biên đạo múa Diệu Thúy _ Trung tâm Văn hóa & Điện ảnh tỉnh Lào Cai
Hơn 20 năm gắn bó với nghề, biên đạo múa Nguyễn Xuân Hạnh luôn quan niệm sáng tạo là kết quả của một quá trình lao động nghiêm túc. Với tiết mục “Mùa hái bông trên nương” - tác phẩm giành huy chương Vàng tại Liên hoan Ca múa nhạc toàn quốc năm 2024 được anh khai thác chất liệu văn hóa của dân tộc Thu Lao, cộng đồng ít người với vốn văn hóa dân gian không thật sự phong phú. Chính trong cái “khó” ấy, dấu ấn sáng tạo được thể hiện rõ qua việc nghiên cứu bản sắc, chắt lọc yếu tố đặc trưng và kết hợp ngôn ngữ hình thể với hơi thở múa đương đại.
Với anh, sáng tạo không phải làm khác đi hoàn toàn mà là sự dung hòa giữa truyền thống và hiện đại, để vừa giữ được hồn cốt văn hóa, vừa phù hợp với sân khấu chuyên nghiệp. Anh cho rằng mỗi tác phẩm đều bắt đầu từ việc quan sát đời sống. Nhịp lao động trên nương, lễ hội hay sinh hoạt thường ngày của người dân đều có thể trở thành chất liệu. Điều quan trọng là biết chắt lọc và chuyển hóa thành ngôn ngữ hình thể giàu biểu cảm, để khán giả không chỉ xem múa mà còn cảm nhận được hơi thở cuộc sống trong từng động tác.
Khác với biên đạo Xuân Hạnh - người dành nhiều thời gian cho biểu diễn và dàn dựng các chương trình nghệ thuật, biên đạo múa Hà Trung lại gắn bó nhiều hơn với công việc giảng dạy. Dù ít xuất hiện với vai trò biểu diễn, anh lại bền bỉ đứng phía sau, dàn dựng và truyền lửa cho học sinh của Khoa Văn hóa - Nghệ thuật, Trường Cao đẳng Lào Cai qua nhiều chương trình nghệ thuật. Trong sáng tác, biên đạo múa Hà Trung không chỉ kế thừa hệ thống động tác dân gian đã được nghiên cứu, mà còn chủ động “nhào nặn” lại chất liệu, kết hợp với vốn hiểu biết văn hóa và cảm xúc cá nhân để tạo nên dấu ấn riêng cho từng tác phẩm.
Tiết mục múa “Thanh âm Dao đỏ” giành giải B, Giải thưởng Văn học - Nghệ thuật tỉnh Lào Cai năm 2025 là một ví dụ tiêu biểu. Lấy cảm hứng từ điệu múa chuông và chiếc trống Nêm đặc trưng của người Dao đỏ ở Sa Pa, anh khai thác đồng thời cả yếu tố âm thanh lẫn tạo hình. Hình ảnh chiếc trống được phóng đại thành đạo cụ sân khấu kích thước lớn, vừa tạo hiệu ứng thị giác mạnh, vừa trở thành điểm nhấn xuyên suốt tiết mục. Những động tác mô phỏng lao động, nghi lễ được xử lý mềm mại, mở rộng về không gian và đường nét để phù hợp với sân khấu chuyên nghiệp, âm nhạc dân gian cũng được phối lại rõ tiết tấu, tăng sức cuốn hút. Chính ở cách sắp xếp và làm mới ấy, biên đạo Hà Trung đã tạo nên tác phẩm vừa đậm sắc màu Dao đỏ, vừa mang hơi thở đương đại.
Không dừng lại ở những chất liệu quen thuộc của các dân tộc như Mông, Dao, Tày, Thái, anh còn nghiên cứu, khai thác nét văn hóa của các dân tộc ít người chưa mấy được biết đến như Nùng Dín, Pa Dí, Hà Nhì đen để đưa vào các sáng tác. Nhờ đó, anh từng bước khẳng định dấu ấn sáng tạo của mình. Năm 2023, biên đạo Hà Trung đoạt giải A - giải thưởng cao nhất và là giải A duy nhất tại Cuộc thi Tác phẩm múa dân gian dân tộc Việt Nam do Hội Nghệ sĩ múa Việt Nam tổ chức. Tác phẩm “Giã vải”, khai thác chất liệu của người Nùng Dín, được Hội đồng Giám khảo đánh giá cao về tính sáng tạo và bản sắc văn hóa rõ nét.
“Với tôi, sáng tạo là làm mới những chất liệu quen thuộc và đưa các giá trị văn hóa chưa được nhiều người biết đến lên sân khấu, để khán giả có thêm cơ hội khám phá vẻ đẹp đa dạng của văn hóa địa phương”.
Giảng viên, biên đạo Hà Trung - Khoa Văn hóa - Nghệ thuật, Trường Cao đẳng Lào Cai
Hiện nay, Lào Cai chỉ có một số ít biên đạo múa đang công tác tại các đơn vị nghệ thuật. Tuy vậy, tất cả đều được đào tạo bài bản và luôn giữ vững tinh thần lao động nghệ thuật nghiêm túc. Sự miệt mài nghiên cứu, sáng tạo của họ đã góp phần quan trọng đưa nghệ thuật múa chuyên nghiệp và phong trào múa quần chúng tại địa phương ngày càng phát triển, tạo nên những tác phẩm vừa đậm đà bản sắc, vừa giàu hơi thở cuộc sống đương đại.
