Gìn giữ âm nhạc dân gian trước làn sóng AI

Âm nhạc dân gian vùng cao không chỉ là những giai điệu để giải trí, mà là dòng chảy văn hóa được chắt lọc qua hàng trăm năm lịch sử, gắn liền với đời sống tâm linh, lao động sản xuất và sinh hoạt của đồng bào các dân tộc thiểu số. Từ tiếng khèn Mông gọi bạn tình, điệu Xòe cổ của người Thái, những câu Khắp, Coọi của đồng bào Tày cho đến những làn điệu Sình ca ngọt ngào... tất cả đều là nét đặc trưng văn hóa mang những quy chuẩn về thang âm, điệu thức và không gian diễn xướng.

Khi làn sóng công nghệ tràn qua, việc sử dụng các thuật toán để mô phỏng nhạc cụ dân tộc hay “lai căng” giai điệu một cách tùy tiện đang tạo ra những sản phẩm âm nhạc có vỏ bọc vùng cao nhưng sáo rỗng về nội dung và tinh thần đại ngàn. Việc giải quyết hài hòa giữa yếu tố hiện đại và bản sắc dân tộc đòi hỏi tư duy sắc sảo, thực tế từ những người trong cuộc.

Nhìn nhận trực diện vào thực trạng này, nhạc sĩ Nguyễn Hà Thành - Chi hội trưởng Chi hội Âm nhạc Việt Nam tỉnh Lào Cai chia sẻ quan điểm về trách nhiệm của người sáng tác trong thời đại số. Theo anh, công nghệ chỉ là công cụ hỗ trợ, khó có thể thay thế được vốn sống và sự thấu hiểu sâu sắc về văn hóa bản địa.

Thực tế để có được những sáng tác như: “Cho em cùng bay” chất liệu dân ca Mông; “Thả lưới đêm trăng” chất liệu dân ca Tày (đoạt giải A - giải thưởng Hội Liên hiệp Văn học nghệ thuật tỉnh); “Hội mùa trên bản Cao Lan” (huy chương Vàng - Liên hoan Âm nhạc ASEAN, giải A giải thưởng Hội Liên hiệp Văn học nghệ thuật tỉnh); “Giữ lời hẹn” chất liệu dân gian dân tộc Khơ Mú (giải A - Liên hoan Âm nhạc toàn quốc)... nhạc sĩ Hà Thành đã có sự am hiểu sâu sắc văn hóa đặc trưng của từng dân tộc qua những trải nghiệm thực tế của chính bản thân mình.

Anh cho rằng: “Để một tác phẩm âm nhạc vùng cao có giá trị nghệ thuật và sức sống bền vững, nhạc sĩ phải sống cùng đồng bào, lắng nghe và thấu cảm từng hơi thở của đời sống. Nếu người viết nhạc chỉ ngồi một chỗ, phụ thuộc vào sự phóng tác của máy móc hay vay mượn “bề nổi” của giai điệu mà thiếu đi cái “gốc” văn hóa, tác phẩm sinh ra sẽ nhanh chóng bị đào thải”.

Sự trăn trở của anh phản ánh một thực tế: trong quản lý và định hướng nghệ thuật tại địa phương, khuyến khích các sáng tác mới có chất lượng, vừa giữ được bản sắc dân gian vừa mang hơi thở thời đại là giải pháp lâu dài để hạn chế xu hướng công nghiệp hóa âm nhạc hiện nay.

Ở góc độ đào tạo và nghiên cứu học thuật, việc bảo tồn âm nhạc vùng cao đòi hỏi chiến lược mang tính hệ thống và thực tiễn hơn. Nhạc sĩ Bùi Quốc Huy - Trưởng Khoa Nghệ thuật, Trường Cao đẳng Nghề Yên Bái, người đã dành nhiều tâm huyết sáng tác các tác phẩm âm nhạc về vùng cao như “Âm vang núi rừng”, “Tiếng gọi vùng cao”, “Bay trên mùa vàng”, “Tiếng sáo gọi bạn”... đưa ra góc nhìn từ giảng đường và thực tế sáng tạo. Anh cho rằng, nguy cơ lớn nhất hiện nay không phải là việc giới trẻ tiếp cận công nghệ, mà là sự thiếu hụt tri thức nền tảng về âm nhạc dân gian. Nếu các thế hệ kế cận không được học, không được tiếp xúc với những thang âm chuẩn mực, những làn điệu nguyên bản của cha ông, họ sẽ dễ dàng chấp nhận các sản phẩm “công nghiệp” lai căng.

Nhạc sĩ Bùi Quốc Huy cũng khẳng định, việc đưa chất liệu dân gian vào giảng dạy, khuyến khích học sinh, sinh viên kết hợp hài hòa giữa kỹ thuật hiện đại và tư duy bản sắc chính là “chìa khóa”. Những tác phẩm viết về vùng cao muốn chạm đến trái tim người nghe phải được xây dựng trên “nền móng” vững chắc của tri thức bản địa, nơi mà công nghệ chỉ đóng vai trò làm tôn thêm vẻ đẹp nguyên bản chứ không được phép làm lu mờ.

Tuy nhiên, âm nhạc dân gian không thể chỉ sống trong những trang giáo trình học thuật, mà phải được sống trong chính môi trường sinh hoạt cộng đồng của người dân. Thực tế cho thấy, nguồn cảm hứng mạnh mẽ nhất luôn đến từ sự tương tác trực tiếp với không gian văn hóa bản địa.

Ca sĩ - tác giả Bùi Mạnh Tín là người hiểu rõ nhất điều này qua những chuyến đi biểu diễn thực tế tại các xã vùng cao xa xôi, chia sẻ: “Mỗi lần trực tiếp đứng trên sân khấu giữa núi rừng, bắt gặp ánh mắt, nụ cười và sự đón nhận nồng nhiệt của đồng bào, hay khi ngồi bên bếp lửa nghe các nghệ nhân lớn tuổi trong bản đàn, hát các câu ca, làn điệu nguyên bản - những trải nghiệm thực tế đó mang lại cho anh chất liệu sống động, chân thực mà không một phần mềm AI hay phòng thu hiện đại nào có thể thay thế và sao chép được”.

Đối với Bùi Mạnh Tín, các tác phẩm mang âm hưởng dân gian của anh như: “Vui hội Gầu tào”, “Nắng xuân vùng cao” đều được chắt lọc từ chính mồ hôi, bụi đường và tình cảm gắn bó với đất và người vùng cao. Chính không gian diễn xướng nguyên bản này là “bộ lọc” tự nhiên tốt nhất, giúp người nghệ sĩ giữ gìn cái “hồn”, sự mộc mạc mang tính chiều sâu của âm nhạc dân tộc.

Có thể thấy, bài toán giữ gìn bản sắc của âm nhạc vùng cao trước làn sóng công nghệ không thể thực hiện bằng những giải pháp nửa vời hay mang tính phong trào. Để giải quyết triệt để, cần có sự phối hợp đồng bộ trên nhiều phương diện. Trước hết, các cơ quan quản lý văn hóa tại địa phương cần nâng cao vai trò định hướng, tạo không gian và điều kiện thuận lợi cho các văn nghệ sĩ đi thực tế, thâm nhập sâu vào đời sống của đồng bào.

Các cuộc vận động sáng tác cần chú trọng hơn vào chất lượng chuyên môn, chiều sâu văn hóa thay vì số lượng tác phẩm. Bên cạnh đó, ngành giáo dục nghệ thuật của tỉnh cần tiếp tục đổi mới, đưa âm nhạc truyền thống vào học đường một cách bài bản, giúp thế hệ trẻ nhận diện và trân trọng giá trị nguyên bản của từng dân tộc.

Tuy nhiên, điều quan trọng hơn cả là bản thân mỗi nhạc sĩ, tác giả địa phương phải tự ý thức được sứ mệnh của mình: công nghệ có thể giúp lan tỏa tác phẩm nhanh hơn, nhưng chính vốn sống, lòng tự tôn dân tộc và sự am hiểu tường tận về văn hóa mới là thứ định vị giá trị tác phẩm, làm nên tên tuổi và khẳng định trách nhiệm nghề nghiệp của người nghệ sĩ.

Làn sóng âm nhạc số và AI là xu thế tất yếu của thời đại, không thể né tránh. Nhưng thay vì để công nghệ đồng hóa và làm loãng đi bản sắc, những người làm nghệ thuật vùng cao cần biến công nghệ thành bệ phóng để đưa những giá trị văn hóa độc đáo, nguyên bản của các dân tộc đi xa hơn. Giữ được “hồn cốt” của âm nhạc chính là giữ được rễ sâu văn hóa, giúp đời sống tinh thần của đồng bào vùng cao luôn vững vàng, khác biệt và tỏa sáng trong dòng chảy hội nhập.