Giữa cái nắng gay gắt của mùa hè, nhiều hộ dân tại xã Tả Van phải chật vật tìm từng can nước phục vụ sinh hoạt hằng ngày. Những vòi nước vốn từng chảy đều nay chỉ còn nhỏ giọt, thậm chí "im lìm" suốt nhiều tuần. Những bể chứa nước xây dựng kiên cố cũng không còn phát huy tác dụng khi nguồn nước ngày càng cạn kiệt.
Theo tìm hiểu của phóng viên, công trình cấp nước sinh hoạt tại xã Tả Van được đầu tư xây dựng từ năm 2018, phục vụ gần 200 hộ dân cùng các trường học và điểm công cộng trên địa bàn. Sau khi hoàn thành, công trình được giao cho doanh nghiệp quản lý, vận hành. Tuy nhiên, vài năm gần đây, đặc biệt vào mùa khô, công trình thường xuyên rơi vào tình trạng thiếu nước đầu nguồn.
Nhiều tháng nay, câu chuyện về thiếu nước đã trở thành nỗi vất vả thường nhật của bà Nông Thị Kim và nhiều hộ dân thôn Tả Van Dáy 2. Bà Kim chia sẻ: "Mỗi ngày, chúng tôi phải mang theo can, xô, chậu đi sang các gia đình còn nguồn nước dự trữ để xin nước phục vụ sinh hoạt".
Anh Giàng A Lềnh - cán bộ phụ trách quản lý công trình nước sinh hoạt xã Tả Van, cho biết nguyên nhân trước hết là lưu lượng nước tự nhiên giảm mạnh vào mùa khô. Bên cạnh đó, nhiều hộ dân ở khu vực phía trên đập đầu mối tự ý đắp đập, dẫn nước phục vụ sản xuất nông nghiệp, khiến lượng nước chảy về công trình giảm đáng kể.
Không chỉ riêng Tả Van, tình trạng thiếu nước sinh hoạt đang xảy ra cục bộ tại nhiều địa phương vùng cao, vùng sâu, vùng xa và vùng đồng bào dân tộc thiểu số trên địa bàn tỉnh Lào Cai. Đây đều là những khu vực có địa hình chia cắt, phụ thuộc chủ yếu vào nguồn nước tự chảy từ khe suối, mạch nước hoặc các nguồn nước nhỏ vốn rất dễ suy giảm trong mùa khô.
Theo thống kê ban đầu của Sở Nông nghiệp và Môi trường, toàn tỉnh hiện có 167 thôn, bản với 16.606 hộ dân nằm trong khu vực có nguy cơ thiếu nước sinh hoạt. Trong đó, có 7.862 hộ đối diện nguy cơ thiếu nước khi nắng nóng kéo dài. Những điểm nóng tập trung tại các xã: Pha Long, Dền Sáng, Chiền Ken, Mường Khương, Bản Lầu, Cao Sơn, Ngũ Chỉ Sơn, Tả Van, Tả Phìn, Tà Xi Láng, Púng Luông, Đông Cuông, Bảo Hà, Lâm Thượng, Lục Yên cùng nhiều xã thuộc khu vực Văn Chấn, Tú Lệ, Liên Sơn, Cát Thịnh, Chấn Thịnh.
Ông Nguyễn Kiên Cường - Trưởng Phòng Quản lý xây dựng công trình thủy lợi và Phòng, chống thiên tai, Sở Nông nghiệp và Môi trường, cho biết: "Tình trạng thiếu nước không diễn ra trên diện rộng mà chủ yếu tập trung tại từng thôn, bản, cụm dân cư, nhất là các khu vực ở cao, xa nguồn nước hoặc nơi có công trình cấp nước đã xuống cấp, chưa được đầu tư đồng bộ. Số liệu vẫn đang tiếp tục được cập nhật theo diễn biến thời tiết và thực tế nguồn nước tại từng địa phương. Thực hiện chỉ đạo của UBND tỉnh, chúng tôi sẽ phối hợp với các địa phương khẩn trương triển khai các giải pháp khắc phục, phấn đấu bảo đảm đủ nước sinh hoạt cho người dân trong tháng 6/2026".
Theo đó, Sở Nông nghiệp và Môi trường đã tham mưu UBND tỉnh chỉ đạo các sở, ngành và địa phương khẩn trương rà soát toàn bộ nguồn nước, hiện trạng các công trình cấp nước sinh hoạt nông thôn; xác định cụ thể từng khu vực thiếu nước, số hộ bị ảnh hưởng cũng như nhu cầu hỗ trợ để có giải pháp phù hợp.
Giải pháp trước mắt là ưu tiên khắc phục ngay những hư hỏng nhỏ tại các công trình cấp nước hiện có; nạo vét đầu mối thu nước, vệ sinh bể chứa, sửa chữa hệ thống đường ống và điều tiết nguồn nước hợp lý. Trong điều kiện nguồn nước hạn chế, việc ưu tiên cấp nước cho sinh hoạt của người dân, trường học, trạm y tế, hộ nghèo, hộ chính sách được đặt lên hàng đầu.
Đối với các khu vực thiếu nước nghiêm trọng, các địa phương chủ động triển khai nhiều phương án cấp nước tạm thời như kéo nối đường ống, lắp đặt thêm bồn chứa, huy động xe vận chuyển nước hoặc khai thác các nguồn nước thay thế bảo đảm an toàn. Mục tiêu là không để người dân rơi vào tình trạng thiếu nước sinh hoạt kéo dài trong những tháng cao điểm nắng nóng.
Song song với giải pháp cấp bách, tỉnh Lào Cai cũng đang triển khai các giải pháp lâu dài. Sở Nông nghiệp và Môi trường đã rà soát, đề xuất ưu tiên đầu tư 12 công trình cấp nước sinh hoạt nông thôn trong năm 2026 với tổng kinh phí dự kiến khoảng 340 tỷ đồng. Khi hoàn thành, các công trình này sẽ giúp hơn 11.000 hộ dân được sử dụng nước sạch đạt quy chuẩn, đặc biệt tại các vùng cao, vùng đồng bào dân tộc thiểu số, khu tái định cư và khu vực thường xuyên chịu ảnh hưởng của thiên tai.
Bên cạnh đầu tư hạ tầng, ngành chuyên môn cũng xác định cần thay đổi cách quản lý và sử dụng nguồn nước. Công tác tuyên truyền sử dụng nước tiết kiệm, bảo vệ nguồn nước, bảo vệ công trình cấp nước và huy động người dân cùng tham gia quản lý, duy tu công trình sau đầu tư được coi là giải pháp quan trọng để các công trình phát huy hiệu quả bền vững.
Theo định hướng của tỉnh, hệ thống cấp nước sinh hoạt nông thôn sẽ từng bước được đầu tư theo hướng nâng cao khả năng tích trữ, xử lý và kiểm soát chất lượng nước; chuyển dần từ mục tiêu sử dụng nước hợp vệ sinh sang sử dụng nước sạch đạt quy chuẩn. Đồng thời, cơ chế quản lý, vận hành và duy tu công trình cũng sẽ được hoàn thiện nhằm khắc phục tình trạng công trình nhanh xuống cấp sau đầu tư.
Với sự vào cuộc quyết liệt của các cấp chính quyền cùng các giải pháp đồng bộ từ trước mắt đến lâu dài, Lào Cai đang nỗ lực từng bước giải bài toán thiếu nước sinh hoạt ở vùng cao. Mục tiêu không chỉ là bảo đảm nguồn nước cho người dân trong mùa khô năm nay, mà còn tạo nền tảng để duy trì nguồn nước sinh hoạt ổn định, bền vững trong những năm tiếp theo, góp phần bảo đảm cuộc sống an toàn cho người dân miền núi.
