Phát biểu tại lễ kỷ niệm 50 năm thành lập Đại học Kinh tế TP Hồ Chí Minh ngày 28/10, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhấn mạnh yêu cầu cụ thể hóa các định hướng của Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia và Nghị quyết số 71-NQ/TW ngày 22/8/2025 về đột phá phát triển giáo dục và đào tạo trong hoạt động giảng dạy, học tập, nghiên cứu và phục vụ phát triển kinh tế - xã hội. Thông điệp này không chỉ đặt ra nhiệm vụ đối với các cơ sở giáo dục đại học mà còn làm rõ mối quan hệ giữa hai đột phá chiến lược: khoa học, công nghệ chỉ có thể trở thành động lực tăng trưởng bền vững khi có nguồn nhân lực đủ năng lực làm chủ; ngược lại, giáo dục đại học chỉ thực sự đổi mới khi gắn đào tạo với nghiên cứu, ứng dụng công nghệ và những yêu cầu phát triển của đất nước.
Nghị quyết 57 xác định “phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số đang là yếu tố quyết định phát triển của các quốc gia; là điều kiện tiên quyết, thời cơ tốt nhất để nước ta phát triển giàu mạnh, hùng cường trong kỷ nguyên mới - kỷ nguyên vươn mình của Dân tộc”. Trong khi đó, Nghị quyết 71 nhấn mạnh “giáo dục đại học là nòng cốt phát triển nhân lực trình độ cao, nhân tài, thúc đẩy phát triển khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo”. Như vậy, hai nghị quyết không phải những định hướng phát triển tách biệt mà bổ sung, tạo điều kiện cho nhau. Nếu Nghị quyết 57 đặt ra yêu cầu nâng cao năng lực khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo quốc gia thì Nghị quyết 71 hướng tới xây dựng nền tảng con người để hiện thực hóa yêu cầu đó. Điểm gặp nhau chính là khả năng đào tạo con người, tạo ra tri thức mới và chuyển hóa tri thức thành giá trị phục vụ phát triển.
Trước hết, thông điệp của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đặt ra yêu cầu đổi mới giáo dục đại học phải đi vào thực chất, lấy năng lực người học làm thước đo thay vì chỉ chú trọng mở rộng quy mô hay hiện đại hóa cơ sở vật chất. Một phòng học thông minh chưa chắc tạo ra người học sáng tạo. Nếu giảng viên vẫn chủ yếu truyền đạt một chiều, sinh viên học để thi và việc đánh giá vẫn thiên về ghi nhớ kiến thức, công nghệ mới chỉ làm thay đổi phương tiện chứ chưa tạo ra chuyển biến căn bản về chất lượng giáo dục.
Tại buổi lễ, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhấn mạnh yêu cầu đổi mới phương pháp giảng dạy gắn với đổi mới thi, kiểm tra, đánh giá, bảo đảm phản ánh đúng năng lực người học và giữ vững sự trung thực trong giáo dục. Đồng thời, cần chú trọng bồi dưỡng tư duy độc lập, năng lực phản biện, ngoại ngữ, năng lực số và khả năng học tập suốt đời. Tinh thần xuyên suốt là giáo dục đại học không chỉ truyền thụ kiến thức mà phải hình thành những con người có khả năng làm chủ công nghệ, thích ứng với thay đổi và giải quyết các vấn đề thực tiễn.
Để thực hiện yêu cầu đó, đổi mới chương trình đào tạo phải gắn với đổi mới phương pháp và cách thức đánh giá. Doanh nghiệp cần tham gia sâu hơn vào quá trình đào tạo, từ xác định nhu cầu nhân lực, góp ý chương trình, xây dựng chuẩn đầu ra đến cung cấp các bài toán thực tế. Sinh viên cần có cơ hội tham gia nghiên cứu, thực hành và tiếp cận môi trường nghề nghiệp ngay trong quá trình học. Tuy nhiên, đào tạo theo nhu cầu phát triển không đồng nghĩa với chạy theo những kỹ năng tuyển dụng trước mắt. Kiến thức nền tảng, tư duy phản biện, đạo đức nghề nghiệp và trách nhiệm xã hội vẫn phải là những giá trị cốt lõi, đặc biệt trong bối cảnh trí tuệ nhân tạo ngày càng tác động sâu rộng đến hoạt động học tập và lao động.
Thứ hai, tinh thần gắn kết Nghị quyết 57 và Nghị quyết 71 đòi hỏi các trường đại học phải thực sự trở thành trung tâm nghiên cứu, đổi mới sáng tạo và chuyển giao tri thức, thay vì chỉ tập trung vào đào tạo và hoàn thành các chỉ tiêu nghiên cứu. Đây cũng là yêu cầu quan trọng để giáo dục đại học trực tiếp đóng góp vào nâng cao năng suất, chất lượng tăng trưởng và năng lực cạnh tranh quốc gia. Nếu nghiên cứu khoa học chỉ dừng ở nghiệm thu đề tài, công bố bài báo mà thiếu sự gắn kết với những vấn đề thực tiễn, nguồn lực đầu tư khó tạo ra tác động tương xứng đối với phát triển kinh tế - xã hội.
Tinh thần này cũng được thể hiện rõ trong Thông báo số 24-TB/CQTTBCĐ ngày 7/7/2026 về kết luận của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm tại Hội nghị toàn quốc sơ kết 1 năm 6 tháng triển khai thực hiện Nghị quyết số 57-NQ/TW, với yêu cầu “chuyển mạnh sang tạo ra sản phẩm, kết quả và giá trị cụ thể, đóng góp trực tiếp vào mục tiêu tăng trưởng hai con số”. Thông báo đồng thời nhấn mạnh, trong lĩnh vực khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo, “phải gắn kết chặt chẽ việc tạo ra tri thức mới, làm chủ công nghệ và chuyển hóa thành giá trị mới cho xã hội”. Đây là định hướng cần được cụ thể hóa trong tổ chức và quản trị hoạt động nghiên cứu tại các cơ sở giáo dục đại học.
Theo đó, các trường cần xác định những hướng nghiên cứu ưu tiên phù hợp với thế mạnh, gắn với các bài toán phát triển như nâng cao năng suất doanh nghiệp, tiết kiệm năng lượng, quản trị đô thị, chăm sóc sức khỏe hay thích ứng với già hóa dân số. Quan trọng hơn, liên kết giữa nhà trường, viện nghiên cứu và doanh nghiệp phải chuyển từ hợp tác hình thức sang cùng xác định vấn đề, chia sẻ nguồn lực, phát triển công nghệ và ứng dụng kết quả. Tuy nhiên, yêu cầu tạo ra giá trị thực tiễn không có nghĩa lấy doanh thu thương mại làm thước đo duy nhất. Nghiên cứu cơ bản, khoa học xã hội và nghiên cứu chính sách có thể chưa tạo ra sản phẩm thương mại tức thì nhưng đóng vai trò nền tảng trong tích lũy tri thức, phát triển công nghệ và cung cấp luận cứ cho các quyết sách dài hạn. Vì vậy, hiệu quả nghiên cứu cần được đánh giá toàn diện trên cả ba phương diện: giá trị học thuật, khả năng ứng dụng và tác động xã hội.
Thứ ba, để hai nghị quyết thực sự tạo ra đột phá, đổi mới giáo dục đại học và phát triển khoa học, công nghệ phải đi đôi với tháo gỡ các rào cản về thể chế, quản trị và phân bổ nguồn lực. Đây là điều kiện để những yêu cầu đổi mới trong đào tạo và nghiên cứu không chỉ dừng lại ở chủ trương. Giảng viên khó dành đủ thời gian cho đổi mới phương pháp nếu quá tải công việc hành chính; nhà khoa học khó theo đuổi các ý tưởng dài hạn nếu bị ràng buộc bởi thủ tục phức tạp và cơ chế sử dụng nguồn lực thiếu linh hoạt.
Nghị quyết 71 yêu cầu “bảo đảm quyền tự chủ đầy đủ, toàn diện cho các cơ sở giáo dục đại học, cơ sở giáo dục nghề nghiệp không phụ thuộc vào mức độ tự chủ tài chính”, đồng thời quy định việc “phân bổ ngân sách nhà nước cho các cơ sở giáo dục đại học, cơ sở giáo dục nghề nghiệp dựa trên sứ mạng, chất lượng và hiệu quả theo cơ chế thống nhất trong toàn ngành; ưu tiên đặt hàng, giao nhiệm vụ đối với các ngành, lĩnh vực trọng điểm theo kết quả đầu ra”. Những định hướng này cho thấy đột phá không chỉ phụ thuộc vào tăng đầu tư mà còn đòi hỏi thay đổi căn bản cách thức quản trị, trao quyền chủ động thực chất cho các cơ sở đào tạo, nghiên cứu, đồng thời gắn quyền tự chủ với trách nhiệm giải trình và chất lượng đầu ra.
Điều quan trọng là phải chuyển từ quản lý nặng về thủ tục sang quản trị dựa trên mục tiêu, chất lượng và hiệu quả. Các trường cần được tạo điều kiện chủ động lựa chọn hướng phát triển, tổ chức đào tạo, triển khai nghiên cứu và sử dụng nguồn lực phù hợp với sứ mạng của mình. Cùng với đó, cơ chế đánh giá phải khuyến khích sáng tạo, chấp nhận những rủi ro hợp lý trong nghiên cứu khoa học nhưng vẫn bảo đảm minh bạch, trách nhiệm và hiệu quả sử dụng nguồn lực. Chỉ khi những rào cản được tháo gỡ, năng lực và sức sáng tạo của đội ngũ giảng viên, nhà khoa học mới có thể được phát huy đầy đủ.
Từ ba yêu cầu trên, có thể thấy việc triển khai Nghị quyết 57 và Nghị quyết 71 cần được cụ thể hóa thành những mục tiêu và kết quả có thể đánh giá trong từng cơ sở giáo dục đại học. Đầu tư cho khoa học, công nghệ phải gắn với phát triển nguồn nhân lực có khả năng làm chủ; đổi mới đào tạo phải đi đôi với nâng cao chất lượng nghiên cứu và ứng dụng tri thức. Thành công không chỉ được đo bằng số chương trình đào tạo mới, phòng thí nghiệm được xây dựng hay đề tài được nghiệm thu, mà quan trọng hơn là năng lực thực tế của người tốt nghiệp, chất lượng nghiên cứu, mức độ làm chủ công nghệ và những đóng góp cụ thể cho phát triển kinh tế - xã hội.
Thông điệp ngày 28/10 của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm vì vậy đặt giáo dục đại học trước một trách nhiệm lớn hơn việc đào tạo và cấp bằng: chuẩn bị nguồn nhân lực chất lượng cao, tạo ra tri thức và trực tiếp đóng góp vào những động lực tăng trưởng mới. Để hai đột phá thực sự tạo sức bật, điều quyết định là những chuyển biến trong từng bài giảng, công trình nghiên cứu và quyết định quản trị đại học. Bởi tương lai của nền kinh tế tri thức Việt Nam không chỉ được định hình bằng những chiến lược phát triển, mà còn được kiến tạo từ chính những giảng đường hôm nay.
