Biểu tượng của sức mạnh
Trong đời sống tinh thần và chiều sâu văn hóa Việt Nam, hình ảnh con ngựa từ lâu đã gắn với sức vóc dẻo dai, đức tính trung nghĩa, sự bền bỉ và tinh thần luôn hướng về phía trước. Đồng hành cùng con người qua những chặng đường dài của lịch sử và sinh hoạt thường nhật, ngựa không chỉ là phương tiện di chuyển mà còn trở thành biểu trưng cho ý chí kiên định, khát vọng vươn xa và tinh thần ham học hỏi, không ngừng hoàn thiện bản thân. Đặc biệt, bước sang năm Bính Ngọ, năm được xem là thời điểm của hành động và chuyển động mạnh mẽ, hình tượng ngựa càng được nhấn mạnh như lời nhắc về nội lực, sự bứt phá và tinh thần vượt khó, hướng tới những mục tiêu mới trong năm mới.
Điểm đáng chú ý của trưng bày “Ngựa về phố” là cách mà các nghệ nhân lựa chọn ngôn ngữ thể hiện. Thay vì tái hiện ngựa theo lối ước lệ quen thuộc, trưng bày đã giới thiệu tới công chúng nhiều hình thức thể hiện khác nhau: từ tượng gỗ dân gian, điêu khắc mộc bản, sắp đặt đến những tác phẩm mang hơi thở đương đại.
Nhiều tác phẩm trong trưng bày lấy cảm hứng từ tượng ngựa gỗ Tây Nguyên dòng hiện vật dân gian vốn gắn với đời sống cộng đồng, lễ hội và quan niệm vũ trụ của đồng bào bản địa. Những con ngựa với tạo hình mộc mạc, không trau chuốt chi tiết, nhưng giàu cảm xúc, khi đặt trong không gian Văn Miếu đã tạo nên sự đối thoại thú vị giữa các vùng văn hóa trong cùng một chỉnh thể văn hóa Việt.
Bên cạnh đó là các tác phẩm sắp đặt của nghệ sĩ đương đại, nơi con ngựa được cách điệu, biến hóa về hình khối, màu sắc và chất liệu. Có con ngựa mang dáng dấp mạnh mẽ, phóng khoáng. Có con ngựa trầm tĩnh, như đang suy tư. Lại có những tác phẩm gợi cảm giác chuyển động không ngừng, phản ánh nhịp sống hiện đại. Dù ở hình thức nào, ngựa vẫn hiện diện như một biểu tượng của hành trình và khát vọng.
Nghệ nhân Y Bhi-ông Buôn Yă, dân tộc Ê-đê (Đắk Lắk) chia sẻ: Từ xa xưa, ngựa là người bạn đường trung thành của cư dân Tây Nguyên. Ngựa được dùng để thồ hàng, vận chuyển nông sản, muối, công cụ lao động, phục vụ giao thương giữa các vùng miền. Ngày nay, vai trò thực dụng của ngựa giảm dần do giao thông hiện đại hơn, nhưng giá trị văn hóa - biểu tượng vẫn được bảo tồn, đặc biệt trong các lễ hội truyền thống, các hoạt động tái hiện không gian sinh hoạt Tây Nguyên... Ngựa vì thế trở thành một phần ký ức văn hóa, góp phần làm nên bản sắc độc đáo của vùng đất đại ngàn.
Từ trưng bày đến câu chuyện dài hơi về di sản
Trưng bày “Ngựa về phố” không chỉ là một hoạt động văn hóa mang tính thời điểm, mà còn cho thấy xu hướng đưa di sản sống cùng đời sống đương đại. Điều đó cho thấy, các nhà quản lý văn hóa đang nỗ lực tạo ra những cách tiếp cận mới, để di sản trở thành điểm hẹn văn hóa, nơi công chúng có thể đối thoại, trải nghiệm và suy ngẫm.
Đến với không gian trưng bày, người xem có thể cảm nhận được những tác phẩm và tư liệu thể hiện nhiều cách tiếp cận về hình tượng ngựa: từ chiều sâu nghiên cứu văn hóa, ngôn ngữ tạo hình đương đại đến các hình thức nghệ thuật sắp đặt sáng tạo.
Việc lựa chọn hình tượng ngựa, một biểu tượng giàu ý nghĩa, dễ tiếp cận nhưng không hời hợt, đã cho thấy sự cân nhắc kỹ lưỡng trong định hướng nội dung. Đây là cách làm vừa tôn trọng giá trị truyền thống, vừa mở ra không gian sáng tạo cho nghệ sĩ, đồng thời đáp ứng nhu cầu thưởng thức văn hóa ngày càng đa dạng của công chúng.
Nhà nghiên cứu văn hoá Tây Nguyên Đặng Minh Tâm cho biết, nghề làm tượng không được truyền dạy qua trường lớp, mà được trao truyền từ người này sang người khác, bằng cảm hứng, bằng trải nghiệm và sự sáng tạo cá nhân. Chính điều đó làm nên sức sống riêng của tượng gỗ Tây Nguyên - tự do, không khuôn mẫu, không rập khuôn. Mỗi tác phẩm là một cá tính, một cảm xúc riêng, thể hiện sự tự do trong sáng tạo và sự đa dạng trong văn hóa của từng tộc người.
"Tôi kỳ vọng, thông qua đợt trưng bày này, công chúng và du khách sẽ có cơ hội hiểu biết sâu hơn về các nghề thủ công truyền thống từ gỗ của vùng Tây Nguyên. Qua đó, góp phần gìn giữ, bảo tồn các làng nghề bản địa trước nguy cơ mai một, thất truyền. Quan trọng hơn, người nghệ nhân có thể sống được bằng nghề, bằng chính những sản phẩm truyền thống của mình trong đời sống đương đại, để giá trị văn hóa không chỉ được trưng bày mà còn được tiếp nối một cách bền vững", ông Tâm chia sẻ.
Có thể thấy, trong bối cảnh công nghiệp văn hóa đang được đặt ra như một hướng đi chiến lược, những trưng bày như “Ngựa về phố” cho thấy tiềm năng khai thác biểu tượng văn hóa truyền thống một cách bài bản, có chiều sâu, thay vì chạy theo hình thức hoặc xu hướng ngắn hạn.
