Giữ “lửa” dân ca dân tộc Dao Tuyển

Những thanh âm ấy đã trở thành hình ảnh quen thuộc suốt nhiều năm qua, gắn liền với tên tuổi của Phàn Thị Đanh, người phụ nữ lặng lẽ nhưng bền bỉ giữ gìn và trao truyền di sản dân ca của dân tộc mình.

Cuối tháng 12/2025, bà Phàn Thị Đanh vinh dự được Hội Văn nghệ dân gian Việt Nam phong tặng danh hiệu Nghệ nhân dân gian. Đây là sự ghi nhận xứng đáng cho hành trình dài gìn giữ, thực hành và truyền dạy dân ca dân tộc Dao Tuyển - một kho tàng văn hóa đặc sắc đang đứng trước không ít thách thức trong bối cảnh đời sống hiện đại.

Sinh ra trong một gia đình đậm nét truyền thống, từ nhỏ, bà Đanh đã sớm làm quen với những câu hát ru, những làn điệu dân ca vang lên trong đời sống sinh hoạt thường ngày. “Ngày còn bé, cứ nghe các bà, các chị hát là tôi lại ê a hát theo. Lúc ấy không nghĩ sau này mình sẽ gắn bó với dân ca lâu đến vậy, chỉ đơn giản là thấy hay, thấy thích”, bà kể.

Theo lời bà Đanh, năm lên bảy tuổi, bà bắt đầu được mẹ dạy những bài dân ca ngắn, từ hát ru, hát đồng dao đến những bài ca gắn với lao động, sinh hoạt. Đến mười ba tuổi, bà đã thuộc nhiều làn điệu và được học thêm các bài hát đối đáp giao duyên, được đi hát trong các dịp lễ Tết, hội làng.

Bước ngoặt lớn trong hành trình gắn bó với dân ca đến với bà Phàn Thị Đanh vào những năm 1990, khi bà được nghệ nhân Lò Thị Mẩy người cao tuổi hát hay trong làng trực tiếp hướng dẫn.

Bà Đanh nhớ rõ: “Bà Mẩy dạy tôi cách lấy hơi, cách luyến láy sao cho giọng hát vừa trong, vừa cao mà không bị hụt hơi. Dạy cả cách đứng hát, cách thể hiện trước đám đông cho tự tin. Và cũng chính bà là người đã khuyến khích cũng như truyền động lực để tôi gìn giữ và truyền dạy những bài hát cổ của dân tộc mình”.

Nhờ sự chỉ bảo ấy, giọng hát của bà Đanh ngày càng hoàn thiện. Năm 1994, bà tham gia cuộc thi hát ru do tỉnh Lào Cai tổ chức và đạt giải Nhì, một kỷ niệm tiếp thêm rất nhiều động lực để bà tiếp tục gắn bó với dân ca.

Không chỉ dừng lại ở việc hát hay, bà Phàn Thị Đanh sớm ý thức được rằng, nếu không được ghi chép, nhiều làn điệu dân ca sẽ dần mai một. Dù chỉ học hết lớp 3, bà vẫn kiên trì phiên những bài hát bằng tiếng Dao sang chữ phổ thông. “Tôi sợ mình nhớ rồi lại quên, nên cứ nghe được bài nào hay là ghi lại, ghi để sau này còn dạy cho con cháu”, bà chia sẻ

Đến nay, bốn cuốn sổ cũ của bà đã ghi chép hơn 500 bài hát dân ca Dao Tuyển thuộc nhiều thể loại khác nhau. Trong đó có đa dạng các bài hát như: bài hát đám cưới, bài hát đám ma, bài hát giao duyên; bài hát hội làng; bài hát đối đáp… Ngoài ra, bà còn tự sưu tầm, phiên dịch và sáng tác thêm các bài hát về tình yêu quê hương đất nước, nổi bật như bài: Người Mèo ơn Đảng; Đảng đã cho ta một mùa xuân; Lời ca dâng Đảng… Đây đều là “kho tư liệu sống” quý giá mà bà gìn giữ suốt hơn 25 năm.

Điều khiến nhiều người trân trọng ở bà Phàn Thị Đanh là bà không giữ vốn quý ấy cho riêng mình. Mỗi cuối tuần, bà trực tiếp truyền dạy dân ca cho các câu lạc bộ văn nghệ, phụ nữ, thanh thiếu niên và trẻ nhỏ trong thôn. Bà dạy không chỉ lời ca, giai điệu, mà còn cả cách lấy hơi, giữ hơi. Đặc biệt là cách phân biệt giọng hát ban ngày, giọng hát ban đêm, một nét tinh tế trong dân ca Dao Tuyển.

Chị Lý Thị Sáng, thôn Ná Lùng, xã Trịnh Tường một trong những học trò gắn bó lâu năm, cho biết: “Bà Đanh dạy rất kỹ. Bà bảo, muốn hát hay thì phải hiểu bài hát nói gì, hát trong hoàn cảnh nào. Nhờ bà, chúng tôi không chỉ biết hát mà còn hiểu hơn về văn hóa của dân tộc mình”.

Trong những lần tham gia hát giao lưu, đặc biệt là các cuộc hát đối đáp giữa nam và nữ, khi gặp làn điệu khó chưa hiểu, chị sẽ ghi chép lại rồi tìm đến bà Đanh để hỏi.

“Những lúc như vậy, bà Đanh giải thích cặn kẽ từng câu, từng ý, từ cách hát cho đúng đến cách ứng xử sao cho phù hợp với phong tục. Sự nhiệt tình ấy khiến chúng tôi càng thêm yêu dân ca và có trách nhiệm hơn trong việc gìn giữ,” chị Sáng chia sẻ.

Từ tâm huyết và sự truyền dạy bền bỉ của nghệ nhân Phàn Thị Đanh, nhiều “hạt nhân” văn nghệ đã dần hình thành. Các học trò của bà như chị Tẩn Thị Phương, chị Lý Thị Sáng, chị Phàn Thị Hồng, chị Tẩn Thị Liên, chị Tẩn Tả Mẩy, ông Chảo Vần Khé… không chỉ hát tốt mà còn trở thành lực lượng nòng cốt trong các đội văn nghệ thôn, xã; tích cực tham gia biểu diễn trong các dịp lễ, tết, ngày hội truyền thống, góp phần đưa dân ca Dao Tuyển tiếp tục hiện diện sinh động trong đời sống văn hóa cộng đồng.

Đánh giá về những đóng góp của nghệ nhân Phàn Thị Đanh, ông Phạm Văn Tâm, phó Trưởng phòng Văn hóa - Xã hội, xã Trịnh Tường cho rằng, trong bối cảnh nhiều giá trị văn hóa truyền thống đứng trước nguy cơ mai một, vai trò của những nghệ nhân dân gian ở cơ sở là vô cùng quan trọng.

“Bà Phàn Thị Đanh không chỉ lưu giữ được vốn dân ca quý, mà còn trực tiếp truyền dạy cho thế hệ trẻ bằng tâm huyết và trách nhiệm. Đây là cách bảo tồn văn hóa hiệu quả, bền vững, xuất phát từ chính cộng đồng”, ông nhận xét.

Theo ông, mô hình truyền dạy dân ca gắn với sinh hoạt cộng đồng như của bà Đanh đang được xã khuyến khích nhân rộng, bởi đó là cách để di sản tiếp tục sống trong đời sống thường nhật, chứ không chỉ tồn tại trên giấy tờ.

Ở tuổi ngoài sáu mươi, bà Phàn Thị Đanh vẫn đều đặn mở từng trang sổ cũ, cất lên từng câu hát để truyền dạy cho lớp trẻ. Niềm vui lớn nhất của bà, như bà chia sẻ, là “thấy con cháu mình vẫn còn thích nghe, thích hát dân ca của dân tộc”. Điều bà mong mỏi hơn cả là có thể truyền dạy được nhiều hơn nữa, để những giá trị văn hóa của dân tộc Dao Tuyển không bị mai một mà tiếp tục được gìn giữ, nối dài qua các thế hệ.

Danh hiệu Nghệ nhân dân gian là sự ghi nhận xứng đáng cho những cống hiến thầm lặng và bền bỉ của bà Phàn Thị Đanh. Nhưng trên tất cả, chính tình yêu với văn hóa dân tộc và sự tận tâm vì cộng đồng đã giúp bà giữ cho ngọn lửa dân ca Dao Tuyển tiếp tục được thắp sáng và lan tỏa trong đời sống hôm nay.