Cuộc sống hiện đại, thực khách không chỉ tìm kiếm bữa ăn chất lượng mà mong muốn được hiểu về nguồn gốc nguyên liệu, phương thức chế biến, phong tục, tập quán và đời sống cộng đồng nơi món ăn được tạo ra. Đó cũng là lý do Lào Cai xác định ẩm thực không còn là dịch vụ phụ trợ mà cần trở thành sản phẩm du lịch độc lập.
Bà Vũ Thị Mai Oanh - Phó Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh cho biết: “Cụm từ “Chạm đỉnh vị giác” mang nhiều tầng ý nghĩa. Nếu “đỉnh” gợi nhớ tới những đỉnh núi kỳ vĩ như Fansipan - nóc nhà Đông Dương thì “vị giác” lại mở ra hành trình đánh thức mọi cảm xúc thông qua những hương vị đặc trưng của núi rừng Tây Bắc. Điều mà Lào Cai hướng đến là vừa để du khách thưởng thức món ăn ngon, đồng thời, để họ cảm nhận thiên nhiên, văn hóa và con người thông qua từng nguyên liệu, cách chế biến và từng câu chuyện được lưu giữ qua nhiều thế hệ”.
Lào Cai đang sở hữu sự đa dạng văn hóa với 34 dân tộc cùng sinh sống. Với hàng trăm món ăn truyền thống, nhiều phương pháp chế biến độc đáo và nguồn nguyên liệu bản địa phong phú tạo nên “bảo tàng sống” về văn hóa ẩm thực. Đây được xem là lợi thế cạnh tranh đặc biệt trong phát triển du lịch.
Không phát triển theo hướng đại trà, ngành du lịch Lào Cai định hướng ưu tiên lựa chọn những món ăn có khả năng kể câu chuyện văn hóa để trở thành “đại sứ” quảng bá hình ảnh điểm đến. Trong đó phải kể đến “Tri thức dân gian chế biến ẩm thực” của đồng bào Tày Nghĩa Đô - di sản văn hóa phi vật thể quốc gia đầu tiên của Lào Cai trong lĩnh vực ẩm thực.
Đó không chỉ là những công thức nấu ăn được truyền từ đời này sang đời khác mà còn là tri thức về lựa chọn nguyên liệu, sử dụng gia vị, kỹ thuật chế biến và ứng xử với thiên nhiên. Cá nướng hai lửa là minh chứng cho triết lý ấy. Cá được kẹp trong thanh tre, nướng chậm trên than hồng để giữ nguyên vị ngọt tự nhiên, hòa quyện với hương mắc khén và hạt dổi. Hay món vịt bầu lam trong ống nứa mang hương vị rất riêng khi lớp nứa non giữ lại toàn bộ độ ngọt của thịt vịt và tạo nên mùi thơm đặc trưng mà các phương pháp chế biến hiện đại khó có thể thay thế. Bên cạnh đó là rượu men lá - sản phẩm kết tinh từ hàng chục loại thảo dược vùng cao, phản ánh vốn tri thức bản địa phong phú của đồng bào dân tộc.
Điểm đặc biệt, nhiều món ăn của cộng đồng các dân tộc Lào Cai không chỉ mang hương vị đặc trưng mà còn chứa đựng, truyền tải những giá trị văn hóa truyền thống. Thắng cố, mèn mén hay rượu ngô Bắc Hà đã gắn với đời sống của người Mông trên các triền núi đá với những phiên chợ vùng cao và những cuộc gặp gỡ cộng đồng. Phở chua Bắc Hà hay xôi ngũ sắc của người Thái Mường Lò lại phản ánh sự sáng tạo của đồng bào trong việc sử dụng nguyên liệu tự nhiên. Những gam màu rực rỡ của xôi được tạo nên từ lá rừng, củ quả bản địa.
Trong khi đó, cá hồi, cá tầm nước lạnh Sa Pa, Mù Cang Chải đại diện cho diện mạo khác của Lào Cai - sự kết hợp giữa điều kiện tự nhiên đặc biệt và công nghệ nuôi trồng hiện đại. Những dòng nước lạnh quanh năm từ dãy Hoàng Liên Sơn đã tạo nên chất lượng riêng cho các sản phẩm, mở ra khả năng phát triển phân khúc ẩm thực cao cấp.
Đáng chú ý, tỉnh cũng xác định phát triển nhóm ẩm thực dưỡng sinh gắn với thế mạnh dược liệu. Các món gà đen hầm sâm đất; lợn hầm đương quy; cá tầm kết hợp xuyên khung, kỷ tử hay các sản phẩm từ chè Shan tuyết… được kỳ vọng sẽ đáp ứng xu hướng du lịch chăm sóc sức khỏe đang phát triển mạnh trên thế giới. Đó là hướng đi giúp Lào Cai không chỉ cạnh tranh bằng hương vị mà còn bằng giá trị sức khỏe và tri thức y học dân gian.
Để xây dựng thương hiệu “Lào Cai - Chạm đỉnh vị giác”, tỉnh đặt ra những mục tiêu trọng tâm như: xây dựng thương hiệu du lịch ẩm thực gắn với bản sắc văn hóa các dân tộc; bảo tồn các món ăn truyền thống thông qua hoạt động du lịch, tạo điều kiện để nghệ nhân, đầu bếp và cộng đồng trực tiếp tham gia phát triển sản phẩm; nâng cao trải nghiệm của du khách thông qua việc hình thành các không gian thưởng thức, trình diễn chế biến và kể chuyện văn hóa; gia tăng giá trị kinh tế, kết nối ẩm thực với nông sản đặc trưng, sản phẩm OCOP, tạo sinh kế bền vững cho người dân địa phương. Phát triển du lịch ẩm thực vừa thu hút khách, vừa tạo chuỗi giá trị từ sản xuất nông nghiệp, bảo tồn văn hóa đến phát triển dịch vụ.
Một sản phẩm du lịch muốn phát triển bền vững không thể thiếu tính chuẩn hóa, vì vậy, danh mục các món ăn sẽ được tỉnh xây dựng dựa trên nhiều tiêu chí như: giữ gìn bản sắc văn hóa, sử dụng nguyên liệu đặc trưng, bảo đảm an toàn thực phẩm, khả năng phục vụ khách ổn định, có câu chuyện văn hóa và đủ điều kiện thương mại hóa.
Đặc biệt, bộ tiêu chí “Sạch - Sắc - Vị - Chuyện” đang được nghiên cứu được xem là nền tảng để định hình thương hiệu du lịch ẩm thực Lào Cai. Trong đó, “Sạch” là nguyên liệu an toàn, “Sắc” là hình thức thể hiện bản sắc, “Vị” là chất lượng món ăn, còn “Chuyện” chính là giá trị văn hóa phía sau mỗi món ăn. Đây được xem là hướng tiếp cận phù hợp, bởi du khách hiện đại sẵn sàng chi trả nhiều hơn cho những trải nghiệm có chiều sâu.
Một trong những ý tưởng đáng chú ý là xây dựng “Bản đồ ẩm thực du lịch Lào Cai”. Khi dữ liệu được chuẩn hóa sẽ tích hợp thông tin về món ăn, địa chỉ thưởng thức, sản phẩm OCOP, câu chuyện văn hóa và các tuyến du lịch trên nền tảng số. Điều này sẽ giúp du khách dễ dàng tra cứu, lựa chọn hành trình phù hợp ngay trên điện thoại thông minh.
Tuy nhiên, trước khi số hóa, tỉnh xác định cần xây dựng cơ sở dữ liệu đầy đủ thông qua các liên hoan, lễ hội, hoạt động quảng bá và sự tham gia của cộng đồng. Đây là bước đi quan trọng nhằm bảo đảm tính chính xác và giá trị của dữ liệu trước khi đưa vào khai thác.
Thực tế cho thấy, du lịch ẩm thực tại Lào Cai đã có những chuyển động đáng ghi nhận. Nhiều homestay, khách sạn, nhà hàng ở Sa Pa, Bắc Hà, Y Tý, Mù Cang Chải… và các điểm du lịch cộng đồng khu vực Mường Lò, vùng hồ Thác Bà đã đưa các món ăn truyền thống vào thực đơn.
Nhiều sản phẩm OCOP và nông sản địa phương từng bước được kết nối với hoạt động du lịch. Hiệp hội Du lịch tỉnh, Chi hội Đầu bếp cùng nhiều doanh nghiệp cũng tích cực tham gia các cuộc thi, liên hoan ẩm thực để quảng bá hình ảnh Lào Cai.
Tuy nhiên, các sản phẩm hiện nay vẫn thiếu tính nhận diện và chưa hình thành thương hiệu đủ mạnh để cạnh tranh với những điểm đến đã “thành danh” về ẩm thực.
Ông Nông Việt Yên - Giám đốc Sở Văn hoá, Thể thao và Du lịch tỉnh khẳng định: “Đó là “khoảng trống” cần được lấp đầy trong thời gian tới. Theo đó, dự kiến cuối tháng 8/2026, Lào Cai sẽ tổ chức “Liên hoan ẩm thực cá nước lạnh Tây Bắc” với nhiều hoạt động như: trình diễn chế biến, cuộc thi món ăn từ cá hồi, cá tầm, giao lưu đầu bếp các tỉnh Tây Bắc và giới thiệu sản phẩm đặc trưng. Đặc biệt, địa phương đang nghiên cứu xác lập kỷ lục “100 món ăn từ cá nước lạnh Tây Bắc” nhằm tôn vinh sự sáng tạo của các đầu bếp và quảng bá thương hiệu cá nước lạnh. Đây được kỳ vọng sẽ trở thành sự kiện thường niên, góp phần tạo thêm sản phẩm du lịch mới”.
Để thương hiệu “Lào Cai - Chạm đỉnh vị giác” thực sự đi vào đời sống du lịch, điều cần thiết không chỉ là những lễ hội hay sự kiện quảng bá, mà quan trọng hơn là xây dựng được chuỗi trải nghiệm đồng bộ từ vùng nguyên liệu, người nông dân, nghệ nhân, đầu bếp đến hệ thống nhà hàng, cơ sở lưu trú và doanh nghiệp lữ hành.
Khi mỗi món ăn đều có câu chuyện riêng, mỗi bản làng đều trở thành một điểm đến ẩm thực và mỗi du khách đều có thể mang theo một ký ức khó quên sau hành trình khám phá, lúc đó ẩm thực thực sự trở thành “đại sứ” quảng bá hình ảnh Lào Cai.
